استراتژی های نظامی امریکا
نقش قدرت نرم در پيشبرد استراتژي‌هاي نظامي امريكا
(بررسي موردي جنگ سلطه)
محمدحسين مقدم ـ جواد جمالي
پيروزي نيروهاي ائتلاف در نبرد با عراق، اذهان و افكار ناظران را به چگونگي پيروزي و عوامل مؤثر در پيروزي نيروهاي ائتلاف معطوف كرد. علل موفقيت نيروهاي ائتلاف در نبرد با رژيم بعث چه بود؟ علل موفقيت را در كجا بايد جست؟ اين فصل در صدد آن نيست كه به بررسي تمامي ابعاد و زواياي اين امر بپردازد، بلكه به بررسي نقش و چگونگي تأثير جنگ نرم در پيشبرد و موفقيت استراتژي نظامي امریکا و هم‌پيمانانش در اين نبرد مي‌پردازد. در اين فصل براي سؤالات بالا از زاوية قدرت ـ جنگ نرم ـ پاسخ زير ارائه شده است: جنگ نرم در موفقيت استراتژي نظامي ايالات متحده نقشی اساسي دارد، البته اين نقش بدان معني نيست كه تأثير ساير عوامل و ابعاد ناديده گرفته شود. اين فصل ضمن بررسي و مفهوم‌شناسي جنگ نرم به طرح نمودهاي آن در صحنه نبرد مي‌پردازد. در پايان، بررسي جلوه‌هاي جنگ نرم، تجهيزات مدرن در عرصه نظامي و عمليات رواني و نبرد تبليغاتي در نبرد سلطه كه از سوي نيروهاي ائتلاف عليه عراق به كار رفت ارائه مي‌شود.
امریکا در طول تاريخ معاصر خود، به ويژه پس از جنگ دوم جهاني، براي پيشبرد و به ثمر رساندن استراتژي‌هاي دفاعي ـ امنيتي خود به طور اعم و استراتژي‌هاي نظامي خود به طور خاص، از روش‌ها و منابع متفاوتي بهره‌مند بوده است. به یقین عامل پيشرفت‌هاي علمي و تكنولوژيكي سهم بسزايي در اين امر ايفا كرده‌اند. رابطه تنگاتنگ، پايدار و مداوم بين صنايع نظامي امريكا و مؤسسات تحقيقاتي و پژوهشي اين كشور بر كسي پوشيده نيست، و در يك راستا مي‌توان به شبكه گسترده جهاني اشاره كرد كه هر چند ايده اوليه آن در بيرون از مجموعه نظامي امريكا، يعني توسط تيم برنرزلي دانشجوي فيزيك لندن مطرح شد، اما پروراننده آن ايالات متحده بود. بدين معني كه اينترنت، ابتدا در بخش نظامي ايالات متحده و به عنوان آنتي تزي در برابر حملات موشكي ـ هسته‌اي اتحاد جماهير شوروي به زيرساخت‌هاي مخابراتي ايالات متحده، در نظر گرفته شد كه پس از فروپاشي نظام دوقطبي، زمينه براي فراگير شدن آن فراهم آمد. (نای، 1990).
با ذكر اين مقدمه، به اهميت دانش و پژوهش در پيشبرد استراتژي‌هاي نظامي ايالات متحده امريكا پي مي‌بريم. اما پس از 11 سپتامبر و بروز جلوه‌هايي روشن و واضح از هژموني امریکا در عرصه جنگ‌هاي نظامي‌ـ سخت‌افزاري، به ويژه در منطقه خاورميانه و به دنبال آن، موفقيت اين استراتژي‌ها، اين سؤال به ذهن متبادر مي‌شود كه علت اصلي اين موفقيت‌ها چه مي‌تواند باشد؟ براي پاسخ به سؤال یاد شده، ادبيات موجود در اين زمينه بررسي شد. فرضيات مطرح شده براي موفقيت استراتژي‌هاي نظامي ايالات متحده را بر اساس يك تقسيم‌بندي كلان، در دو سطح مي‌توان طبقه‌بندي كرد: سطح اول: فراملي، سطح دوم: فروملي.
در سطح فروملي: 1) فناوري برتر نظامي امریکا در چهار بخش زميني، هوايي، دريايي و فضايي؛ و
2) توانايي لجستيك يا پشتيباني بالا.
در سطح فراملي: ائتلاف و اتحادهاي فرامنطقه‌اي ايالات متحده، به حاشيه راندن و منزوي كردن عراق، تضعيف مشروعيت داخلي رژيم بعث توان لجستيك ضعيف عراق، استقلال صدام حسين به عنوان تصميم‌گيرنده اصلي، انزواي بين‌المللي و منطقه‌اي عراق، تحريم‌هاي ايالات متحده، فقدان انگيزه ملي براي مقابله با امريكا در استراتژي داخلي نه در تاكتيك، روي آوردن عراقي‌ها به دفاع سنتي و اتخاذ دفاع سه لايه براي عراق، استراتژي عراق تنها ساز و كار دفاعي داشت و از قابليت حمله برخوردار نبود. خلاء ادبيات موجود در خصوص علل موفقيت استراتژي نظامي ايالات متحده را غفلت ورزيدن از جنبه‌هاي نرم‌افزاري قدرت نظامي امريكا مي‌دانيم؛ زيرا جنگ نرم و يا به تعبير ژوزف ناي نظريه‌پرداز برجسته روابط بين‌الملل، قدرت ناملموس، همگام و هم‌سنگ قدرت سخت‌افزاري ايالات متحده بوده و در برخي برهه‌هاي زماني خاص، حتي از اولويت و تقدم نسبت به قدرت سخت‌افزار بهره‌مند بوده است (مشیرزاده،1370). سؤال اصلي كه در اينجا مطرح مي‌شود، اين است كه: چه رابطه‌اي ميان قدرت نرم و موفقيت استراتژي نظامي ايالات متحده وجود دارد؟ همان‌گونه كه ذكر شد، محققان، فرضيه‌هاي متعددي را شناسايي كرده‌اند، اما فرضيه اصلي اين فصل عبارت است از اينكه: قدرت نرم‌افزار ايالات متحده به عنوان يك متغير مستقل، نسبت به ديگر متغيرهاي رقيب در راستاي تحقق اهداف نظامي استراتژيك امريكا وزن بيشتري دارد. محدوده زماني و مكاني اين فصل از کتاب حاضر، جنگ سلطه ايالات متحده با رژيم بعثي در عراق است. در ارتباط با این مسئله، سؤالاتي كه مطرح مي‌شود، عبارت‌اند از: جنگ نرم ناظر به چه عناصري است؟ اين جنگ، زمينه و بستر را براي تحقق اهداف استراتژيك امريكا به ويژه در حوزه نظامي و جنگ در عراق چگونه فراهم كرد؟
جنگ نرم و عناصر متشكله آن
در اين فصل، تلاش مي‌شود كه به صورت مختصر، جنبه‌هاي سخت و ملموس قدرت از رهيافت رئاليسم به تعبير هانس مورگنتا، با جنبه‌هاي نرم و ناملموس قدرت از رهيافت نئوليبراليسم به تعبير ژوزف ناي و رابرت كوهن را با هم تلفيق كنيم. به اين ترتيب مي‌توان گفت، قدرت سخت در واقع توانايي وادار كردن ديگران به انجام دادن كاري است كه در صورت تهديد يا تطميع ـ چه با وعده اقتصادي و چه با وعید نظامي ـ انجام نمي‌دهند، در هر حال، توانايي ترغيب يا اجبار همواره عنصر اصلي قدرت بوده است (کوهن و نای). از سوي ديگر، قدرت نرم، توانايي به دست آوردن نتايج مطلوب است به دليل آنكه ديگران همان چيزي را بخواهند كه شما مي‌خواهيد. قدرت نرم، ديگران را به پیروی از هنجارها و نهادهاي مورد نظر يا موافقت با آنها قانع مي‌كند. جنگ نرم مي‌تواند به توانايي ارائه دستور كار از رهگذر هنجارها و نهادهايي كه ارجحيت‌هاي ديگران را شكل مي‌دهند، استوار باشد. اين قدرت، به طور گسترده‌اي متكي است بر قدرت اقناع اطلاعات آزاد كه عامل، در صدد انتقال آن است (نای، 1990). تاريخ پيدايي اين نوع قدرت را مي‌توان به زمان‌هاي بسيار دور ارجاع داد، اما ادبيات مكتوب در اين زمينه، تاريخ دهه 70 و 80 ميلادي را نقطه عطف مهمي براي پيدايي اين نوع قدرت مي‌داند. ژوزف ناي يكي از برجسته‌ترين نظريه‌پردازاني بود كه پيش از ديگران كوشيد تا ضمن پردازش اين نظر، آن را بسط دهد؛ از اين‌رو، در مقاله‌اي به نام قدرت نرم در مجله فارين پاليسي (سياست خارجي) در 1991 به توصيف و تبيين آن پرداخت.
قدرت نرم با استفاده از ارتباطات، اطلاعات، انفورماتيك، ماهواره، ابررسانه‌هاي خبري، امواج راديويي و تلويزيوني، به تبليغات در جهت متقاعد كردن رقيب يا دشمن مي‌كوشد. آنچه مي‌توان به عنوان وجه مشخص و مشترك قدرت نرم با قدرت سخت ذكر كرد، همين متقاعد كردن رقيب است، اما با شيوه‌اي متفاوت. تفاوت در شيوه‌ها و ابزار متقاعدكنندگي، امروزه اهميت چشمگیری دارد.
به كارگيري جنگ نرم در صحنه‌هاي نبرد
چند دهه اخير از عصر حاضر، دوره تحولات عميق و بنيادين در روند تحول بشري است. شايد بي‌دليل نبود كه آلوين تافلر چنين تحولاتي را معلول تغيير شيوه جنگيدن مي‌خواند كه خود پيامد تغيير شيوه توليد ثروت است. آلوين مي‌گويد: امروزه با خروج جهان از عصر صنعت و ورود به قرن جديد، آنچه ما درباره جنگ و ضدجنگ مي‌دانيم، از رده خارج شده است. اقتصاد كاملاً تازه‌اي كه به جاي مواد خام و كار فيزيكي مرسوم، بر دانايي مبتني است، در حال پيدايش است، اين تحول در اقتصاد جهاني، انقلابي مشابه را در ماهيت عمليات جنگي به همراه مي‌آورد (1381، ص 3).
محورهاي اصلي تحول در جنگ سلطه
1) اتكاي روزافزون فعاليت‌هاي نظامي به پيشرفته‌ترين فناوري‌هاي ارتباطي‌ـ اطلاعاتي. همان‌گونه كه در خليج فارس، بيش از 60 ماهواره و حدود 3 هزار رایانه كنترل و هدايت جنگ را بر عهده داشتند.
2) حذف عامل انساني از عمليات خطرناك و دقيق و استفاده روزافزون از هواپيماها و تانك‌ها و بالگردهاي بدون سرنشين.
3) حذف خونريزي از جنگ و كاهش تلفات با استفاده از سلاح‌هايي كه قدرت هدف‌گيري دقيقي دارند و به طور كلي، حركت در جهت دستيابي به سلاح‌هايي كه با دقت كامل تنها يك هدف را نشانه مي‌گيرند.
4) اهميت روزافزون رسانه‌ها در جنگ براي ارائه جنگ‌هاي تبليغاتي.
5) اهميت روزافزون فرماندهي عمليات ويژه و عمليات فضايي ارتش.
6) جايگزيني نيروهاي هوشمند و تعليم ديده‌اي كه بتواند با مردمان و فرهنگ‌هاي گوناگون ارتباط بهتري برقرار كنند.
7) تأثير عميق انقلاب اطلاعات بر مسائل نظامي، علاوه بر تغيير در شيوه‌هاي جمع‌آوري و تجزيه و تحليل اطلاعات و تغيير در فرآيند تصميم‌گيري در عرصه‌هاي روابط بين‌الملل و نظامي، تأثيری شگرف در تغيير شيوه‌هاي جنگ بر جاي گذاشته كه از نمودهاي بارز جنگ نرم در صحنه نبرد است.
8) شبكه‌هاي ارتباطات ديتا و فناوري جديد انفورماتيك در حال ايجاد تحولات اساسي در نبردها هم هستند، به طوري كه تمامي تشكل‌هاي نظامي جديد، در حال حاضر، روي فناوري انفورماتيك و ارتباطات سرمايه‌گذاري مي‌كنند. دانستن همان‌طور كه كليد اصلي براي توليد است، مي‌تواند به كليدي اصلي براي تخريب تبديل شود و دقيقاً به همين دليل تعداد رایانه‌ها به زودي مي‌تواند از تعداد توپ و تفنگ‌ها در ارتش‌هاي مدرن جهان پيشي بگيرد (تافلر، 1381).
9) امروزه امريكا مي‌تواند از برتري فناوري اطلاعاتي خود براي حفظ موقعيت نظامي خويش استفاده كند، همان‌گونه كه دولت انگلیس موفق شد با اتكا بر نيروي دريايي مسلط بر آب‌هاي بين‌المللي خود و سياست توسعه‌طلبي‌اش، امپراتوري جهاني را به وجود آورد.
10) در عمليات توفان صحرا از فناوري اطلاعات رایانه در زمينه‌هاي زير استفاده شد:
الف) هدايت موشك‌هاي تام هاوك،
ب) ايجاد و توسعه بانك‌هاي اطلاعاتي در مورد حركت كشتي‌ها و حركت نیروهای نظامي عراق،
ج) تعيين مسير پرواز هواپيماها و جت‌هاي جنگنده امريكايي،
د) تحليل اطلاعات جاسوسي گردآوري شده از طريق ماهواره‌ها و يا منابع ديگر اطلاعاتي، و
ه) مديريت فركانس‌هاي راديويي براي برقراري ارتباطات.
در مجموع، شبكه‌هاي رایانهای از طريق ارتباطات راديويي، تلفني و ماهواره‌اي، اطلاعات حياتي را در اختيار فرماندهان نظامي امريكا مي‌گذارند. سامانه‌های اطلاعاتي پيشرفته، به برنامه‌ريزان امريكايي اجازه داد تا ظرف مدت كوتاهي زيرساخت‌هاي لازم را براي سربازان امريكايي فراهم آورند و با سرعتی چشمگیر به برنامه‌ريزي و طرح عمليات جنگي بپردازند. همچنين، از رایانه‌ها براي طرح الگوهای شبيه‌سازي شده استفاده شد (لطفیان، 1376). آنچه به عنوان نمودهاي قدرت نرم در صحنه نبرد نام برده شد، در جنگ سلطه نيز از سوي نيروهاي ائتلاف بارها به كار رفته است كه در اين پژوهش، به لحاظ محدوديت بحث، تنها دو نمونه زير مورد بررسي و تحليل قرار مي‌گيرد:
1) اهميت روزافزون رسانه‌ها در جنگ و نبرد رسانه‌اي براي عرضة جنگ تبليغاتي؛ و
2) بهره‌گيري از فناوري ارتباطي ـ اطلاعاتي براي جنگ اطلاعاتي.
1- نبرد رسانه‌اي
به طور معمول دستيابي به نتيجه موفقيت‌آميز در يك جنگ، مستلزم حمايت افكار عمومي جهاني و كشور در حال جنگ است، تا دولت‌هاي حاضر در نبرد بتوانند به اقدام نظامي خود مشروعيت و مقبوليت بخشند. در چنين شرايطي است كه اهميت عوامل منتقل‌كننده وقايع نبرد به افكار عمومي، كه همان رسانه‌ها ـ اعم از ديداري و شنيداري ـ هستند، به مراتب بيشتر مي‌شود. هر يك از طرفين نبرد در تلاشند به فراخور امكانات و توانايي خود، از اين راهبرد بهره گيرند. تسليحات نظامي، تنها پنجاه درصد موفقيت در جنگ‌هاي جديد را تأمين مي‌كنند و پنجاه درصد ديگر آن از سوي جنگ نرم تأمين مي‌شود كه بخش عمده آن توسط رسانه‌هاي مختلف اجرا مي‌شود. جنگ نرم عبارت است از: مجموع اقدامات يك كشور به منظور اثرگذاري و نفوذ بر عقايد و رفتار دولت‌ها و مردم يك كشور در جهت مطلوب كه با ابزار سياسي، اقتصادي، رواني و فناوري ارتباطي، تحقق‌پذير است (لطفیان، 1376).
در مورد جنگ نرم از سوي ايالات متحده، اولين مورد جالب توجه، شباهت بيش از حد بيانيه جرج واكر بوش به بيانيه ناپلئون بناپارت است. اين دو، بر ظالم بودن رژيم‌هاي مصر و عراق و طرفداري آنان از مذهب، تفكيك ميان مردم و حاكميت و رفاه آتي تأكيد كرده‌اند. اين، نشان مي‌دهد هرچند روش‌هاي جنگ نرم به علت ورود فناوري‌هاي اطلاعاتي و ارتباطاتي ـ به خصوص رسانه‌هاـ تغيير كرده است، اما استراتژي‌هاي آن همچون گذشته و تقريباً در اكثر جنگ‌ها مشابه هستند (روزنامه جام‌جم، 1 تیر 1382).
در حالي كه شبكه‌هاي خبري رسانه‌هاي غربي در تصاوير تلويزيوني خود از جنگ در عراق، بارها بينندگان را با صحنه‌هايي چون شليك سلاح‌هاي پيشرفته، بمباران‌هاي سنگين دشمن و تسليم شدن نيروهاي عراقي، جولان سربازان و افسران به ظاهر شاداب نيروهاي ائتلاف در عقبه خطوط مقدم، پرتاب تكه شكلاتي براي كودكان منطقه تصرف شده و عبور و مرور آزاد مردم مناطق اشغالي مي‌كردند، هيچ‌گاه تصويري از نبردهاي سنگين خط مقدم، كشته‌ها و مجروحان قطع عضو شده نيروهاي امريكايي و انگليسي براي مخاطبان خود به نمايش نگذاشتند.
فاكس نيوز در اولين روز حمله، به نقل از منابع نظامي انگليس اعلام كرد: بیست درصد از نيروهاي گارد رياست جمهوري عراق خود را تسليم كرده‌اند يا قصد تسليم شدن را دارند. اين شبكه، بدون استفاده از منابع موثق و به طور گسترده، از تسليم شدن نيروهاي گارد رياست جمهوري عراق خبر داد. در روز سوم حمله، همين شبكه خبري كه نزديك‌ترين منبع به پنتاگون محسوب مي‌شود، به نقل از منابع امريكايي اعلام كرد كه پس از بمباران پناهگاه‌هاي زيرزميني در بغداد، صدام در حالي كه بر روي يك برانكارد حمل مي‌شد، ديده شده است (کیهان 21 اردیبهشت، 1382). بی‌تردید، هدف هر يك از اين خبر‌ها در جهت تشديد جنگ نرم عليه عراقي‌ها بوده است. قدرت رسانه‌اي نيروهاي ائتلاف، به ويژه امریکا در اين زمينه نسبت به عراق برتري محسوسي داشت. علاوه بر آنكه نيروهاي ائتلاف به جنگ نرم عليه عراقي‌ها دامن مي‌زدند، با بمباران و حمله‌هاي موشكي به مراكز راديو و تلويزيون بغداد، از پاسخ عراق به اين نبرد گسترده رسانه‌اي مانع مي‌شدند؛ تا جايي كه حتي به دفاتر خبري شبكه‌هاي جهاني همچون الجزيره و مقر خبرنگاران در هتل فلسطين بغداد نيز حمله موشكي شد. در هر صورت، نبرد رسانه‌اي را كه در صحنه جنگ سلطه و يا پیش و پس از شروع جنگ عليه عراق صورت گرفت، مي‌توان در عناوين مشخص زير بررسي و تفكيك كرد:
1) استفاده از چارچوب فكري خاص براي جهانيان با به كار بردن واژه‌ها و عباراتي همچون عمليات آزادسازي عراقي كه به اين ترتيب، همه برنامه‌هاي خبري در قالب اين موضوع قرار مي‌گيرد و از كشيده شدن ذهن مخاطبان جهاني و عراقي به سوي اشغال كشور و… پيشگيري مي‌شود؛ به طوري كه تنها در چارچوب فكري تعيين شده به تفسير اطلاعات جنگ مي‌پردازند.
2) كنترل خبرنگاران، براي دستكاري اذهان جهانيان؛ رژيم‌هاي امريكا و انگليس به صورت غيرعلني و غيرمستقيم، بیشتر خبرنگاران را كنترل مي‌كردند و در بين نيروهاي مهاجم (ائتلاف) خود براي اولين بار در يك جنگ از ششصد خبرنگار همراه از سراسر جهان بهره بردند. در عين حال، اطلاعات ارسالي آنها نيز كنترل مي‌شد در اين ميان، قوانيني براي تصويربرداري و تهيه گزارش از جبهه‌ها به آنها تحميل مي‌شد و اكثر تصاوير ارسالي آنها نيز در جهت اهداف نيروهاي ائتلاف بود.
3) آگاهي كاذب يكي ديگر از شيوه‌هاي جنگ نرم، به خصوص در حوزه نبرد رسانه‌اي است. در اين شيوه اكثر اطلاعات عرضه شده، در تفكر مخاطبان قابل استفاده نيست و بيشتر جنبه صوري و ظاهري دارد. در نبرد نيروهاي ائتلاف عليه عراق نيز اين امر محقق شد و اكثر اطلاعات و خبرهاي پخش شده در مورد نمايش نظاميان، شليك گلوله و حركت رو به جلوي نيروهاي ائتلاف بدون نشان دادن مكان‌ها، براي مخاطبان قابل استفاده نبوده و در راستاي شناخت علل جنگ، پيامدها و عوارض جانبي آن براي مردم عراق و جهانيان هيچ‌گونه امتيازي نداشته است، اما هيچ يك از رسانه‌ها نيز متهم به سانسور خبري نشدند.
4) تصويرسازي يا انگاره‌سازي يكي ديگر از شيوه‌هاي جنگ نرم است كه در نبرد رسانه‌اي استفاده شد. در اين روش، نيروهاي مهاجم سعي مي‌كنند با ايجاد تصويري مطلوب از خود، تصويري مخدوش و ناموجه از نيروهاي مدافع در اذهان مخاطبان ايجاد كنند. براي اين منظور، در اين مقطع با پخش كمك‌هاي ارتش امريكا و انگليس به مردم عراق ـ اعم از رساندن مواد غذايي و كمك‌هاي پزشكي ـ و همچنين شادماني مردم عراق از حضور امريكاييان در ايجاد تصويري موجه از خود سعي كرده‌اند و در مقابل، با نشان دادن گورهاي دسته‌جمعي و غيره خشونت عراق و رژيم بعثي حاكم بر آن را به تصوير كشيده‌اند.
5) استفاده گسترده از راديوهاي برون‌مرزي، به خصوص شش راديوي ويژه در اين عمليات با طول موج‌هاي كوتاه و متوسط يكي ديگر از شيوه‌هاي جنگ نرم امريكا و انگليس در نبرد رسانه‌اي عليه ملت عراق بوده است. از شيوه‌هاي تبليغات سيا در اين دوره مي‌توان به راديو تكريت اشاره كرد كه تا پیش از شروع رسمي جنگ براي گمراه كردن مردم، خود را طرفدار رژيم بعثي عراق معرفي مي‌كرد، ولي در زمان حمله نظامي نشان داد كه صد‌در‌صد وابسته به رژيم امريكاست. البته در اين راستا، پخش برنامه‌هاي تلويزيوني از طريق هواپيما يا ارسال پست‌هاي الكترونيكي براي فرماندهان عراقي نيز مؤثر بوده‌اند (روزنامه جام‌جم، 1 تیر 1382).
2) نبرد اطلاعاتي ـ ارتباطي
جنگ اطلاعاتي و تكوين آن در نتيجه پيشرفت‌هاي سريع در فناوري اطلاعاتي و ارتباطاتي جديد مانند شبكه‌هاي الكترونيك و حضور جامعه اطلاعاتي است. جنگ اطلاعاتي عبارت است از استفاده از شبكه‌هاي الكترونيكي براي تخريب يا از كار انداختن اطلاعات ديجيتالي و غيرعملياتي كردن زيرساخت‌هاي اطلاعاتي كه مي‌تواند عليه يك جامعه با نيروي نظامي به كار گرفته شود. جنگ اطلاعاتي را مي‌توان به دو گونه تقسيم كرد: 1) جنگ شبكه‌اي 2) جنگ سايبرنتيكي .
جنگ شبكه‌اي: جنگ‌هاي اطلاعاتي است كه بين افراد جوامع و ملت‌ها جاري مي‌شود يا جهت‌گيري آن به سوي جامعه و اهداف غيرنظامي است. هدف اين جنگ، تخريب و فروريختن انديشه‌ها و تصورات موجود در جامعه و جايگزين كردن انواع جديدي به جاي آنها است. جنگ شبكه‌اي به دو صورت هدف‌گيري مي‌شود، يكي افكار عمومي مردم و ديگر عقايد نخبگان. اين نوع از جنگ، طيف وسيعي از ديپلماسي تبليغات و مانورهاي رواني و فريب با استفاده از رسانه‌هاي ملي و رخنه در شبكه‌هاي رایانهای و پايگاه‌هاي اطلاعاتي را شامل مي‌شود (فیسک، 2003). (مصاديق و نمودهاي اين نبرد در مبحث جنگ نرم به تفصيل بررسي شده است).
جنگ سايبرنتيكي: اين جنگ، با هدف از هم گسيختن سامانه‌های اطلاعاتي و مخابراتي، سامانه‌های كنترل و فرماندهي، ارتباطات، خبرگيري و جاسوسي نيروهاي دشمن و غيرعملياتي كردن آنها در صحنه نبرد يا در حالت عادي، صورت مي‌گيرد (اسمیت، 2003). فرمانده پدافند موشكي بغداد در مورد نيروهاي ائتلاف، چنين گفته است: «من با خدمه موشك‌هاي سام مكالمه مي‌كردم كه ناگهان امريكاييان روي خط آمدند، آنها به عربي صحبت مي‌كردند و مي‌گفتند: ناصريه را فتح كرده و نجف را به محاصره درآورده‌ايم و اكنون در بغداد هستيم»، او مي‌افزايد: «اين جنگ نرم بود كه بيشترين ضربه را به ما زد، امريكاييان تمام فركانس‌هاي ما را مي‌دانستند من مي‌توانستم به طور مستقيم به آن صداها پاسخ دهم، اما دستور داشتيم كه چنين نكنيم و من به خاطر حفظ جان خود اطاعت مي‌كردم.» (فیسک، 1382)
نقش جنگ نرم در جنگ سلطه
تجلي قدرت نرم را در جنگ امريكا و عراق در دو سطح مي‌توان بررسي كرد:
1) در سطح تجهيزات پيشرفته نظامي مبتني بر پردازش اطلاعات و فناوري‌هاي اطلاعاتي و ارتباطي، رسانه‌هاي خبري و چندجانبه‌اي؛ و
2) در سطح جنگ نرم : پیش از شروع و در جريان نبرد (کردزمن، 2003).
1- تجهيزات پيشرفته نظامي
در ساعت پنج و سي و چهار دقيقه بامداد بيستم مارس (29 اسفند 81) به وقت بغداد، نيروهاي امریکا و انگلیس، آتش جنگ را با پرتاب چهل موشك كروز و پرواز دو فروند هواپيماي اف‌ـ 117 از هشتمين اسكادران جنگنده نيروي هوايي شعله‌ور كردند (فیض‌الهی، 1382). در اين عمليات كه به شوك و وحشت موسوم بود، بايد حملات هوايي و موشكي آغازين با چنان قدرت و گستردگي انجام مي‌شد كه امكان هر گونه واكنش منطقي از نيروهاي عراق سلب شود. آنچه اين امر را تسهيل مي‌كرد، فناوري برتر و پيچيده‌اي بود كه در صنعت نظامي امریکا، جايگاهي ويژه دارد. با حملات هوايي دامنه‌دار نيروهاي متحد كه به كمك فناوري مدرن با دقت بالايي انجام مي‌شد، نيروي زميني عراق نيز همچون نيروي هوايي آن زمين‌گير شده، و عمليات شوك و وحشت انتظارات را برآورده ساخت. با نگاهي موشكافانه به وقايع اين جنگ بیست‌و‌یک روزه، برتري نيروي امریکا و متحدانش به روشني ديده مي‌شود و هر روز كه از آغاز جنگ مي‌گذرد، با مقاومت كمتر نيروهاي عراقي، مواجه مي‌شويم. در جنگ ويتنام نيروي هوايي ايالات متحده طي 20 سال ميليون‌ها بمب بر سر دشمنان امريكا فرو ريخت، اما نتيجه مورد نظر را به دست نياورد. نيكسون مي‌گويد: ما طي اين سال‌ها در خاك ويتنام، تنها گودال‌هاي بي‌شماري حفر كرديم (هیلبز گری، ؟؟). ولي در جنگ سلطه، نيروهاي ائتلاف، هم در عرصه سخت‌افزار نظامي و هم در صحنه برنامه‌هاي نرم‌افزاري، برتري خود را نشان دادند. موشك‌ها و بمب‌هاي هوشمند، بمب‌هاي اورانيوم ضعيف شده با قدرت بالايي تخريب استحكامات نظامي، بمب‌هاي مادر با نفوذ و تخريب زياد، بمب‌هاي الكترومغناطيسي براي ايجاد اختلال در امواج رسانه‌اي و هواپيماي بدون سرنشين آرکیو- 1 كه با استفاده از موشك (آتش جهنمII) ای، جی.ام-114، پدافند هوايي متحرك عراق را نابود كرد، تنها گوشه‌اي از تجهيزات نيروهاي ائتلاف بود كه به برتري قطعي آنها انجاميد.
براي اولين بار در جنگ سلطه، بمب‌هاي سی.بی.یو-105 كه شش سال پيش ساخته شده بود، مورد استفاده قرار گرفت. روز دوم آوريل، نيروي هوايي امريكا در جريان حمله به واحدهاي زرهي گارد جمهوري از اين سلاح ـ موسوم به بمب‌هاي خوشه‌اي هدايت دقيق ـ استفاده كرد كه به برتري زود هنگام ائتلاف منجر شد. در رابطه با قدرت نرم‌افزاري نيروي ائتلاف در صحنه عمليات مي‌توان به موارد زير كه در جنگ 1990 هم استفاده شد، اشاره كرد:
1) استفاده از فناوري اطلاعات (رايانه) با اهداف:
الف) ايجاد و توسعه بانك‌هاي اطلاعاتي در مورد حركت نیروهای نظامي عراق؛
ب) طرح بازي‌هاي جنگي مورد نياز فرماندهان در صحنه عمليات؛
ج) هشدار فوري در مورد پرتاب موشك‌هاي اسكاد عراقي؛
د) اطلاعات لحظه به لحظه از وضع نيروها و لجستيك امريكايي؛
ه) طرح الگو‌هاي شبيه‌سازي براي نظاميان و فرماندهان؛ و
و) استفاده در هدايت ترافيك سنگين در مسيرهاي پرواز هوايي پر ازدحام.
2) بهره‌گیری از شبكه‌هاي ارتباطات ديتا و فناوري جديد انفورماتيك، براي جمع‌آوري اطلاعات حياتي در صحنه نبرد نيروها. به هر حال، اولين صحنه زشت جنگ در هزاره سوم، از لحاظ فناوري چشمگير بود.
2) جنگ نرم
تسخير قلوب و اذهان عراقي‌ها، به عنوان بستر موفقيت استراتژي نظامي ايالات متحده، نقطه اتكاي بحث در اين فصل محسوب مي‌شود. در اين راستا، استفاده از جنگ نرم گام اول است و هدف تمامي اين‌گونه عمليات، ايجاد شرايط به گونه‌اي است كه به فرض اگر مردم عراق از ورود امريكا حمايت نكردند و به استقبال آنها نرفتند، دست‌کم مقاومت نكنند ـ و به ويژه نظاميان ـ و به شكل ناظري بي‌طرف عمل كنند. اين وضعيت از بزرگ‌ترين موفقيت‌هاي نبرد قدرت نرم پيش از شروع جنگ سلطه بود.
آنچه كه هيبلز گري در قالب جنگ‌هاي پست‌مدرن ارائه مي‌كند، تأييدي بر اين ادعاست كه: اينك ديگر جنگ بدون بازنمايي و تسليحات پيشرفته، بدون تأثيرگذاري رواني معنا ندارد. سلاح به همان اندازه كه از خصيصه ويرانگري برخوردار است، با قوه ادراك نيز پيوند دارد (ازغندی، ؟؟). تأكيد بر عنصر رواني به عنوان يك عامل قطعي در جنگ، حتي در آراي استراتژيست‌هاي گذشته نيز نمود عيني مي‌يابد. از نظر آندره بوفر و لنين عامل رواني، عامل قطعي و نهايي در جنگ و معارضه است (هفته‌نامه جیمز دیفنس، 2003).
در جنگ سلطه نيز يكي از ژنرال‌هاي امريكايي كه طراح عمليات جنگي است، به صراحت مي‌گويد: «در هر يك از صحنه‌هاي جنگ اخير عراق و جنگ عليه تروريسم، جنگ نرم نقشی بسيار مهم دارد.» همين نكته، يكي از موارد مورد توجه رهبران ارشد نظامي ايالات متحده بود، يعني پيروزي بر قلب‌ها و اذهان. جيمز پاركر مدير مركز جاسوسي و عمليات اطلاعاتي در ستاد عمليات ويژه ايالات متحده مي‌گويد: توانايي واشنگتن جهت فتح قلوب و اذهان، فضاي بسيار مناسبي براي پيشبرد و عمليات نظامي فراهم كرد، در همين راستا، از ماهواره‌ها در سطح وسيع براي انتشار امواج راديويي و تلويزيوني بر روي آنتن‌هاي ساده و معمولي عراق، استفاده شد. اگر بخواهيم از اهداف استراتژيك بحث كنيم، فتح قلوب مقدمه موفقيت استراتژي نظامي است. چرا كه به باور لوك دوباروش: هر كلمه و تصوير به ابزاري براي رسيدن به يك هدف استراتژيك تبديل شده است. این هدف عبارت است از: فتح دل و روح مردم. در بحبوحه جنگ در عراق، نبرد تبليغاتي همان‌قدر اهميت دارد كه تلاش براي فتح سرزمين‌ها (کردزمن، 2003). در جنگ عراق (20 مارس 2003) جنگ نرم و نبرد تبليغاتي از سوی نيروهاي ائتلاف در دو سطح عمده اجرا شد كه در نقش راهگشاي استراتژي نظامي آنها، عمل كرد و نتايج مطلوب را براي امريكا در پي داشت اين نتايج بر دو بخش تقسيم مي‌شود:
1) در سطح جهاني؛ و
2) در سطح كشور عراق.
1) نبرد تبليغاتي در سطح جهاني و بين‌المللي: هدف از آن توجيه و اقناع افكار عمومي جهاني و منطقه‌اي (اعراب) براي پشتوانه ساختن حمايت ساير كشورها از نيروهاي ائتلاف بود، در اين سطح از تبليغات، ايالات متحده با توسل به ادبيات سياسي رايج جهاني در زمينه مبارزه عليه تروريسم، خلع سلاح كشتارجمعي عراق، ارتباط رژيم بعث با بن لادن و نيروهاي القاعده، نقض مكرر قطعنامه‌هاي شوراي امنيت از سوي رژيم عراق، حمايت رژيم صدام از تروريسم بين‌المللي و سركوب اقوام و نيروهاي مختلف عراقي از سوي رژيم حاكم در صدد برآمد كه به توجيه افكار عمومي مخالفين جنگ در كشورهاي مختلف بپردازد تا ضمن كاستن فشار مخالفان جنگ بر دولت‌هايشان، حمايت كشورهاي مختلف را در حمله به عراق، جلب كند و بر مشروعيت حمله نظامي بيفزايد. سخنان پاول در شوراي امنيت به عنوان ركن مهم و مؤثر سازمان ملل، در اين راستا قابل ارزيابي و تأييدي بر اين ادعاست: خواست جامعه جهاني از عراق، عمل به قطعنامه و خلع سلاح است. عملكرد و رفتار مقامات عراق نشان داده است كه عراق تمايلي به خلع سلاح ندارد. نمايندگان عراق در افغانستان با بن لادن ديدار داشته و براي نيروهاي القاعده امكانات آموزش فراهم كرده‌اند. جاه‌طلبي و دشمني با امريكا، عامل پيوند عراق و القاعده شده است. صدام مدت سی سال از حربه ايجاد وحشت استفاده كرده است. امريكا نمي‌تواند خطري را كه بقاي صدام براي مردم امريكا دارد، قبول كند. در جنگ عراق، بزرگ‌ترين پيروزي امريكاييان اين بود كه پيش از شروع جنگ، همه دنيا را به پيروزي خود در جنگ متقاعد كردند.
2) در سطح عراق: در كشور عراق، امریکا با دو طيف از مخاطبان جنگ نرم روبه‌رو بود:
الف) نظاميان عراقي؛ و
ب) غيرنظاميان عراقي.
نحوه جنگ نرم امریکا براي هر يك از طيف‌هاي یاد شده، با توجه به جايگاه و شرايط و خواسته‌هاي هر كدام به شكلي متفاوت، ارائه مي‌شد. نظاميان مجبور به اطاعت از رژيم بودند و غيرنظاميان از رژيم بعث نفرت داشتند.
الف) جنگ نرم ايالات متحده در سطح نظاميان عراقي:
چنانچه به شرايط اجتماعي‌ـ سياسي جامعه عراق پیش از سقوط صدام دقت كنيم، درك و فهم موفقيت جنگ نرم ايالات متحده آسان مي‌شود. در جامعه‌اي كه فردي مدت 30 سال زمام تمامي امور را به دست داشته باشد و با فجيع‌ترين وضع مخالفان را سركوب كند، زمينه براي اجراي جنگ نرم به شدت، مهياست، به همين منظور، در طراحي استراتژي نظامي براي جنگ عليه عراق، مقامات ارشد نظامي امریکا، متقاعد كردن و خلع سلاح رواني نيروهاي مسلح بغداد را مطرح كردند كه بر اساس آن هيچ نظامي آسيب نخواهد ديد (هفته‌نامه جیمز دیفنس، 2003). از جمله پيام‌هاي جنگ نرم ايالات متحده به نيروهاي عراقي اين بود كه در صورت حمله نكردن به نيروهاي امريكايي و پرهيز از به كارگيري سلاح‌هاي كشتارجمعي به آنها اجازه داده خواهد شد كه آزاد و در امان باشند. اين پيام‌ها از طريق ميليون‌ها اعلاميه در سراسر كشور و همچنين از طريق امواج راديويي و تلويزيوني پخش مي‌شد. پیش از شروع جنگ نيز مقامات ايالات متحده به اجراي جنگ نرم عليه نظاميان عراقي پرداختند. از جمله، این برنامه‌ها عليه نظاميان به اجرا درآمد:
تهديد محاكمه نظاميان پس از جنگ به عنوان جنايتكار جنگي، عفو نظامياني كه دست از مقاومت بردارند و …
ب) اجراي جنگ نرم بر عليه غيرنظاميان عراق: سوژه اين نبرد، اذهان و قلوب مردم عراق بود. جنگ نرم امريكا در رويارويي با مردم عراق، به دليل ماهيت اين رژيم، نتايج رضايت‌بخش و موفقيت‌آميزي را در پي داشت. استعداد بالاي پذيرش اين عمليات از سوي مردم عراق به دليل مهيا بودن زمينه پذيرش، موجب شد كه دولت ايالات متحده 24 ميليون دلار براي تحقق و توسعه ارتقاي عمليات رواني، صرف كند (کردزمن، 2003).
در واقع، مي‌توان گفت كه جنگ نرم امريكا پيش از شروع جنگ آغاز شده بود. امريكاييان، عراق را با اعلاميه‌هاي تبليغاتي، برنامه‌هاي راديويي به زبان عربي و ارسال پيام‌هاي الكترونيك به آدرس‌هاي عراق، بمباران كردند. در جريان جنگ 2003 امريكا هشتاد ميليون نسخه اعلاميه تبليغاتي در عراق توزيع كرد. در برخي از اين اعلاميه‌ها مي‌توان تصوير صدام را ديد كه در ناز و نعمت زندگي مي‌كند در حالي كه، مردم كشورش از آب و غذا محروم هستند. از سوي ديگر، جنگ نرم را مي‌توان در اخبار مربوط به جنگ ديد كه در جريان جنگ به آن دامن زده شد. از نظر استراتژيست‌ها واقعي بودن اخبار جنگ اهميت چنداني ندارد؛ آنچه مهم است، اين است كه مردم، اين اخبار را باور كنند؛ چرا كه صحت خبرهاي هيچ كدام از طرفين تضمين نمي‌شود و در بحبوحه جنگ هيچ‌كس قادر به تشخيص صحت اخبار منتشر شده نيست؛ بنابراين، هر طرف نبرد در انتشار اخبار به نفع خود تلاش مي‌كند و از آن، براي تضعيف روحيه مردم و نظاميان طرف درگير با خود بهره مي‌گيرد.
در مورد جنگ عراق، نبرد تبليغاتي در سه جبهه جريان پيدا كرد:
الف) اولين جبهه جنگ نرم بر سر سرنوشت صدام حسين بود. به محض شروع درگيري در سپيده دم بيستم مارس 2003 كه امريكاييان تلاش كردند با ايجاد شك و ترديد، در صفوف عراقي‌ها، رژيم اين كشور را بي‌ثبات كنند. البته اين جنگ نرم وقتي با عمليات موسوم به شوك و وحشت همراه شد، بر عمق اثربخشي آن افزوده شد. مقامات انگليسي پس از اولين سري حملات اعلام كردند كه ديكتاتور عراق كشته يا دست‌كم زخمي شده است. هدف از اعلام اين خبر آشكار است: القاي اين مطلب به نيروهاي ارتش عراق كه مقاومت بي‌فايده است، زيرا رژيم صدام در حال سقوط است در كشوري همچون عراق كه ارتش و گارد جمهوري تحت نفوذ صدام است، چنين جنگ نرمی نتيجه‌بخش است.
ب) جبهه دوم جنگ نرم مربوط به وضعيت اسراي جنگي است: اين جنگ را ابتدا امريكايي‌ها آغاز كردند، آنها تصاوير ده‌ها عراقي را در حال تسليم شدن به نمايش گذاشتند كه البته با ضدحمله تبليغاتي عراقي‌هاـ كه اسراي امريكايي را با دست و پاي لرزان نشان مي‌داد ـ روبه‌رو شدند.
ج) جبهه سوم در جنگ نرم: تلفات جنگ و قربانيان نيز در تبليغات جايگاهی مهم داشتند. نيروهاي ائتلاف امريكا و انگلیس در پي القاي اين تصور بودند كه اين جنگ كمترين آمار تلفات غيرنظامي را دارد. در اين ميان، هر چيزي مي‌تواند بهانه تبليغات دو طرف شود؛ برای مثال، به غنيمت گرفتن تجهيزات دشمن و ساختن داستان‌هايي شبيه داستان‌هاي هزار و يك شب، از جمله داستان كشاورزي به نام علي عبيد كه در كربلا مدعي شد با تفنگ خود يك بالگرد آپاچي امريكا را ساقط كرده است و يا تبليغات امریکا درباره نجات اسير امريكايي به دست كماندوهاي اين كشور (جسيكا لينچ) كه در بيمارستان بستري شده بود. امريكاييان و نيروهاي ائتلاف، براي متقاعد كردن مردم عراق، سعي كردند با به کارگیری ادبيات سياسي رايج جهاني، پذيرش نيروهاي ائتلاف را از سوي مردم عراق امكان‌پذير كنند. آزادي، حقوق بشر، دمكراسي و مبارزه با تروريسم، هر كدام به تنهايي قابليت خلع سلاح كردن مخالفان حضور نظامي بيگانه در خاك عراق را، داشتند، چرا كه با استناد به اين ادبيات شايع، مخالفان حضور امريكاييان در عراق، مخالف آزادي و دمكراسي و… محسوب مي‌شوند و نيروهاي ائتلاف مي‌توانند با آنها برخورد كنند. اينجاست كه شعار معروف جرج بوش هر كس با ما نيست، عليه ماست نمود عيني مي‌يابد. در راستاي جنگ نرم، شايعاتي نيز پراكنده مي‌شوند كه هيچ تضميني در مورد صحت و سقم آن وجود ندارد. به عنوان نمونه، شايع بود كه نيروهاي امريكايي يك كارخانه توليد سلاح‌هاي شيميايي را در خاك عراق كشف كرده‌اند. البته جنگ نرم نيز، داراي محدوديت‌هایي است، هر چه نبردها طولاني‌تر و جنگ خونين‌تر شود و هر چه تعداد قربانيان غيرنظامي بالاتر رود، تأثير جنگ نرم و اطلاعاتي كمتر و كمتر مي‌شود؛ اتفاقي كه هم‌اكنون، با گسترش اعتراضات مردم عراق، در حال وقوع است. در هر صورت، ايالات متحده در جنگ سلطه به اين بعد جنگ بسيار اميد بسته بود؛ چرا كه بودجه هنگفتي را براي ارتقاي جنگ نرم اختصاص داده بود.
نتيجه‌گيري
زماني‌كه گراهام فولر از آموزه‌اي موسوم به جنگ بدون خونريزي نوشت، شايد امكان چنين پديده‌اي به ذهن كمتر كسي خطور مي‌كرد و حتي امروزه هم درك و پذيرش آن، امري قريب به محال مي‌نمايد. اگر چه تحقق آن مشكل و زمان‌بر است، اما محال نيست، چرا كه تحولات فناوری و تسليحاتي سال‌هاي اخير و گذر زمان بر باورپذيري چنين امري افزوده است.
قدرت كه در مباحث علوم سياسي، در جايگاه مهم سياست مي‌نشيند، در روابط بين‌الملل ـ در رويكرد رئاليستي ـ به عنوان مفسر معادلات نظامي نيز عمل مي‌كند. قدرت موجب اعمال قدرت مي‌شود.
با روند رو به رشد تحولات جهاني و علوم بشري، ابعاد و زواياي مختلف مرتبط با حيات بشري، با سرعت ديوانه‌وار از اين فناوري‌ها تأثير پذيرفته است. يكي از اين عرصه‌ها، مفهوم قدرت و لوازم و تبعات آن بوده كه اغلب خود، به عنوان موتور محركه اين تحول، عمل كرده است. اما آنچه پديده قدرت را براي پژوهشگران جذاب‌تر مي‌كند، تحول همزمان آن با تحولات زواياي مختلف دنياي سياست بوده است، جنگ نرم يكي از گونه‌هاي قدرت است كه در اين فصل نقش آن در ارتباط با پيشبرد استراتژي نظامي ايالات متحده در نبرد عليه عراق مورد بررسي قرار گرفت.
با قرار گرفتن جنبه‌هاي ناملموس قدرت در معادلات ذهني استراتژيست‌هاي نظامي و پيدايش شيوه نوين جنگ، بی‌تردید جنگ مبتني بر دانايي است. در نحوه وقوع و مدت زمان جنگ و دستاوردهاي آن تغيير و تحول شگرف به وجود آمده است. جنگ‌هاي اطلاعاتي يا مبتني بر دانش كه به دنبال انقلاب اطلاعات ظهور مي‌كند، از نمودهاي بارز جنگ نرم است كه به دنبال انقلاب اطلاعات و پيدايش شيوه توليد مبتني بر دانش و اطلاعات، تمامي اركان جامعه را دگرگون كرده است. از جمله اين حوزه‌ها، حوزه جنگيدن است كه بي‌شك بيش از تمام عرصه‌هاي ديگر از شيوه توليد مبتني بر دانايي تأثير پذيرفت. مهم‌ترين ثمره و دستاورد جنگ دانش‌محور، قرار گرفتن قدرت ناملموس و مبتني بر دانايي در معادلات ذهني استراتژيست‌هاي نظامي، براي تعيين راهبرد براي جنگيدن به شيوه‌اي نوين است. جنگ عراق و امریکا بيانگر چنين تحول و تطوري در سير تكامل استراتژي‌هاي نظامي است و به خوبي نحوه تأثيرپذيري شيوه جنگيدن از شيوه توليد را نشان مي‌دهد.
عمليات تبليغاتي و رواني و بهره‌گيري از نرم‌افزار در جريان نبرد و تسليحات نظامي كه در این فصل به اختصار بررسي شد، تنها مؤلفه‌هايي از جنگ نرم به حساب مي‌آيد كه در ارتباط با استراتژي نظامي ايالات متحده در جنگ با عراق مطرح مي‌شود، نه تمامي آنچه در مباحث جنگ نرم موضوعيت داشته و قابل بررسي است.
موارد اشاره شده، در روند مباحث به گونه‌اي محرز تعيين مي‌شود و در به ثمر نشستن استراتژي نظامي امريكا در اين جنگ، در كنار ساير عوامل مؤثر، جنگ نرم و مؤلفه‌هاي مرتبط با آن جلوه و نمود بيشتري دارد.
منابع
1) Joseph. S. N ye, Jr 1990. “soft power”. Magazine: foreign policy, fall.
2) مشیرزاده، حمیرا (71-1370)؛ بررسی و ارزیابی نظریه واقع‌گرایی در روابط بین‌الملل از دیدگاه هانس مورگنتا؛ پایان‌نامه، تهران: دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران.
3) Robert keohen and Joseph Nye, “power in information age. https:// siyaset, bilkent.edu.to/Harvard/nyekeo.ht.
4) Nye, ibid, p.11.
5) تافلر، آلوین، ایدی (1381)؛ جنگ و ضدجنگ؛ (ترجمه: شهیندخت خوارزمی)؛ تهران: آشوند.
6) لطفیان، سعیده (1376)؛ استراتژی و روش‌های برنامه‌ریزی استراتژیک؛ تهران: دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی.
7) روزنامه جام‌جم؛ یکشنبه 1 تیر 1382، ص 13.
8) عملکرد رسانه‌ها در جنگ عراق؛ کیهان، 21/ اردیبهشت/1382.
9) جنگ روانی و اشغال عراق؛ روزنامه جام‌جم؛ یکشنبه 1 تیر 1382، ص 13.
10) Robert fisk. The war of misinformation has began. UK independent; march 16.2003 عراق و جنگ اطلاعاتی www.zmag.org
11) Charles R.smith. Cyber war against Iraq. Thursday. March 13. 2003 www.newsma.com.
12) رابرت فیسک؛ بغداد به همین سادگی سقوط کرد؛ روزنامه یاس نو؛ دوشنبه 2 تیر 1382، ص 8.
13) Anthony H.cordesman, lessons relating, o political, diplomatically and psychological warefare,may,14,2003.center for strategic and international studies https://www.csis.org/features/iraq-instant lessons.p212.
14) فیض‌الهی، کیوان؛ آدم‌ها و آهن‌ها؛ روزنامه همشهری، 30 فروردین 1382، ص 21.
15) هیلبز گری، کریس؛ همان؛ ص 85.
16) ازغندی، علیرضا؛ همان؛ ص 11.
17,18) Jane’s defense weekly, the world’s new and analysis,vol 39,19 march 2003,Issue no. 11.p.3.
19) Anthony H.cordesman, ibid. p:212.
20) Jane’s Deffence weekly, ibid p:3.
21) Anthony H.cordesman, ibid. p:221.