گزارش نخستين سمينار هم‌انديشی تبليغات و دفاع مقدس
گزارش نخستين سمينار هم‌انديشي تبليغات و دفاع مقدس
فرناز زارعي
سمينار هم‌انديشي تبليغات و دفاع مقدس به كوشش معاونت فرهنگي و پرورشي نيروي مقاومت بسيج، فرهنگسراي پايداري و بنياد حفظ و نشر آثار دفاع مقدس در 9 شهريور ماه 1382 هم زمان با هفته دفاع مقدس در فرهنگسراي انقلاب برگزار شد. در اين سمينار، شماري از استان دانشگاه، پژوهشگران و محققان حضور داشتند و مقالات و ديدگاه‌هاي خود را ارائه كردند. با توجه به اينكه امروزه دامنه تحقيقات در حوزه دانش روانشاسي و كاربرد اين علم در ميدان جنگ، پيشرفته‌تر شده است؛ هدف از اين نشست، آگاهي بيشتر از روند به كارگيري عمليات رواني در عرصه به ويژه جنگ تحميلي هشت ساله ميان ايران و عراق مي‌باشد.
آقاي علي‌محمد نائيني، نخستين مقاله اين همايش را با نام تعامل اطلاعات و عمليات رواني در دفاع مقدس ارائه داد. به طور خلاصه مهم‌ترين موارد اين مقاله را مي‌توان اين‌گونه تشريح كرد: دفاع مقدس دوراني حساس و تعيين‌كننده و براي ملت ايران و تاريخ آن، دوراني با ويژگيهاي خاص است. دليل تأكيد بر اين موضوع تاريخي، اين است كه اين دوره، بخشي مهم از حيات جمهوري اسلامي ايران است؛ بخشي كه در آن، سراسر كشور درگير حادثه جنگ بود. در اين دوران، همه چيز براي مقابله با يك انقلاب نوپا آماده بود به طوري كه ائتلاف شرق و غرب شكل گرفته و استفاده از سلاحهاي غيرمتعارف رواج يافته بود. در اين برهه، رمز اصلي اين پيروزي ملت ايران، حفظ استقلال و تماميت ارضي كشور بود. جنگ، در اين هشت سال، بركات زيادي را براي كشور به همراه آورد و خداوند ظرفيت‌هاي قابل توجهي را به ملت ما عطا كرد و ملت توانست در مسير پيروزي قدم بر دارد. جنگ، ابعاد مختلفي داشت، يكي از اساسي‌ترين ويژگيهاي دفاع مقدس، ابعاد رواني جنگ بود كه مورد توجه همه سياست‌گذاران و رهبران سياسي ـ نظامي جنگ قرار گرفته است. ما اعتقاد داريم كه هيچ جنگي بدون توجه به زمينه‌هاي سياسي ـ اجتماعي اتفاق نمي‌افتد؛ چه، تنها در اين صورت تصميم‌گيري نظامي امكان پذير است. بخشي از توانايي‌هاي ما در جنگ، توانايي فرهنگي و اعتقادي است. بسياري از توانايي‌ها به ويژگي عمليات انساني بستگي دارند و اين عمليات، نقش اساسي و تعيين‌كننده‌اي در جنگ ايفا مي‌كنند؛ بنابراين، از نكات مورد توجه براي مديران جنگ، نوع مديريت و رهبري نيروي انساني چه در جبهه خودي و چه در جبهه دشمن است. يكي از اجزاي مديريت جنگ، مديريت تبليغات جنگ است. در دوران دفاع مقدس، ما نقش قابل توجه مديريت تبليغات جنگ را ـ با وجود اينكه با نارسايي‌هايي هم همراه بود ـ شاهد بوديم.
موضوع مهم در اين مبحث، تعامل مديريت تبليغات و مديريت اطلاعات در جنگ است كه مجموع آنها در مديريت كلان جنگ خلاصه مي‌شود. سؤالاتي كه در اينجا مطرح مي‌شود اين است كه: چگونه اين مديريت شكل مي‌گيرد؟ اين تعاملات در كجا لازم هستند؟ و چالش‌هاي اين مسئله در كجاست؟ در مورد مديريت تبليغات كه بخشي از ساختار كلي جنگ و وظيفه آن هدايت و كنترل روحيه خودي و روحيه دشمن است، بايد دانست كه اين هدايت، در محيط جنگ با استفاده از ابزارها و روش‌هاي مختلف شكل مي‌گيرد و سطوح مختلفي مانند سطوح راهبردي، عملياتي و تاكتيكي دارد و هدف آن به كار بردن مجموعه ابزارها و روش‌هاي رسانه‌اي با هدف مشخص، براي تأثيرگذاري بر انديشه مخاطب است و اين، يعني كاربرد صحيح ابزارها در جهت هدايت گروه‌هاي مختلف اعم از خودي، بي‌طرف و دشمن. ويژگيهاي مديريت تبليغات جنگ كه آن را از مديريت در شرايط عادي متمايز مي‌كند به شرح زير است:
– مديريت در اين زمان (يعني زمان جنگ)، كاركرد عمليات رواني به خود مي‌گيرد. عمليات رواني نيز خود سطوح متفاوتي دارد، منتها در يك مفهوم كلي تأثير بر اراده خودي و دشمن با استفاده از روش‌هاي مختلف تبليغاتي و غيرتبليغاتي مانند ابزارهاي سياسي، اقتصادي، نظامي و … را عمليات رواني مي‌نامند كه امروزه كاربرد مهمي دارد.
– در شرايط بسيار آني جنگ، بايستي هدف‌ها تشخيص داده شوند، مخاطبان در زمان جنگ بسيار آسيب‌پذير هستند و دشمن بدون اطلاع از عمليات رواني ما در حركت خود دچار آسيب مي‌شود. ابتكار و سرعت عمل در دستيابي به هدف بسيار مهم است. نكته مهم اينكه ماهيت تبليغات در شرايط جنگي، بر اساس طرح‌ريزي و برآورد و در واقع، بر اساس اطلاعات است. عمليات رواني فرآيندي شامل مجموعه‌اي از عمليات‌هاست كه در صورت اجراي كامل آنها، عمليات رواني موفقي خواهيم داشت.
از اهداف عمليات رواني مي توان به موارد زير اشاره كرد:
ايجاد انگيزه براي نبرد، ايجاد انگيزه در مردم براي پشتيباني از جنگ، مقابله با آسيب‌پذيري خودي، افزايش آمادگي نيروهاي خودي، تخريب و تحريك فعاليت دشمن، از بين بردن يا كاستن مقامات دشمن. در اين راه، از عناصري همچون برانگيختن، تهييج، افزايش انسجام و همبستگي، تحرك، هيجان، تشجيع، آرمان‌گرايي، ارعاب، تحريك، تطميع و … استفاده مي‌شود. در اين فرآيند، چرخه‌اي وجود دارد كه فعاليت تبليغاتي در اين چرخه شكل مي‌گيرد. در اينجا، اشاره مختصري به اين چرخه خواهيم داشت:
1) اولين كار، توليد و پردازش اطلاعات است كه در اين قسمت مخاطبان و گروه هدف شناخته مي‌شوند.
2) طرح ريزي، در اين مرحله ابزار، اهداف، مخاطبان و نوع سيستم، ارزشيابي مي‌شود. در اين قسمت، بايد بتوان همه عناصر را با هم تركيب كرد. عنصر اصلي، همان اطلاعات است و بايستي نوع پيام و نوع هدف‌گيري در اين قسمت ارزيابي شود.
3) اجراي عمليات، در اين مرحله اثربخشي و بازخورد كار بررسي مي‌شود.
هر چند اين مراحل، از مراحل اصلي عمليات رواني در مديريت جنگ است، اما مفاهيم آن در سطوح مختلف، متفاوت است. امروزه يكي از مشكلات اساسي در مديريت تبليغات كه به شرايط جنگ و غيرجنگ مربوط است، مشكل اشراف بر اطلاعات است، يعني مديران تبليغاتي ما شناخت و اطلاعات لازم را از محيط عمل خود ندارند، در صورتي كه اين عامل، مهم‌ترين عنصر در فرآيند تبليغات است و در همه مراحل كارهاي تبليغاتي خود را نشان مي‌دهد. امروزه در جبهه جنگ، كشوري كه به دنبال تسخير افكار، روحيه دشمن و پيروزي است، كشوري است كه توان اطلاعاتي لازم را داشته باشد، به ويژه با توجه به دانش تبليغاتي كه نظام ارتباطي نوين را تحت تأثير قرار مي‌دهد، بايد اطلاعات از جامعه هدف را به حداكثر رساند.
هر چند در مورد اهميت اطلاعات در جنگ، عوامل مختلف (مادي و انساني) نقش دارند، اما دستيابي به اطلاعات صحيح در همه مراحل نقش اساسي دارد. برخي عقيده دارند اطلاعات، منبع قدرت در جنگ است. سن تزو در كتاب هنر جنگ مي‌گويد: «فرمانده‌اي كه دشمن و خودي را مي‌شناسد، در بروز صدها جنگ، نگران شكست نيست اما فرمانده‌اي كه نه خودي را مي‌شناسد و نه دشمن را، در هر لحظه بايستي منتظر شكست باشد. مفهوم كلي اطلاعات اين است كه ما براي طرح‌ريزي تبليغاتي، به اطلاعاتي از محيط و گروه‌هاي هدف نيازمند هستيم، تلاش و كوشش براي دستيابي به اطلاعات بايد همه جانبه و پيوسته و نيز از قواعد علمي برخوردار باشد.
اطلاعات، جنبه‌هاي مختلفي دارد، مثل اطلاعات براي عمليات آفندي و يا اطلاعات براي عمليات پدآفندي … روش‌هاي كاربرد اطلاعات نيز متفاوت است. گاهي اطلاعات در حوزه‌هاي مختلف جمع‌آوري مي‌شود. البته در سازمان‌هاي اطلاعاتي، علاوه بر جمع‌آوري بايستي حفاظت و امنيت اطلاعات جمع‌آوري شده، تأمين شود كه اين خود به نوعي، بخشي از امنيت ملي را تشكيل مي‌دهد. اطلاعات، در موارد مختلفي مي‌تواند به تبليغات كمك كند. از جمله:
1) به كار بردن اطلاعات در حوزه‌هاي مختلف براي شناخت محيط فرهنگي؛
2) كمك براي عملياتي كردن اهداف تبليغي؛
3) چه اطلاعاتي در كجا و روي چه افرادي بايد انجام شود؛
4) كمك در افزايش اثربخشي فعاليت‌هاي تبليغي؛
5) تحليل تبليغات در همه جبهه‌ها؛
6) كمك در اجراي طرح‌هاي تبليغي عليه دشمن؛
7) اندازه‌گيري تأثيرات تبليغي خودي و دشمن؛
مشكل اساسي مطرح در اين بحث، اين است كه در زمان جنگ، منابع اصلي اطلاعات از طريق نفوذ، جاسوسي يا منابع غيرآشكار، در اختيار سازمان‌هاي اطلاعاتي است و بخشي از اين اطلاعات آنقدر حياتي است و كه بايد از آن حراست شود. اطلاعات جنگي، اطلاعاتي حساس است و بايد به موقع در اختيار مديران قرار گيرد. فعاليت‌هاي فرهنگي ما از پشتوانه اطلاعاتي و پژوهش‌هاي مؤثر كمي برخوردار بودند تا بتوانند اثر بالايي داشته باشند. اين نمونه‌ها را ما در دوران دفاع مقدس داشته‌ايم: در عمليات كربلاي 1 كه عراقي‌ها موفق به گرفتن مهران شدند، مهران در مقابل فاو مطرح شد، ما براي آزادي مهران طرح‌ريزي كرده بوديم. در اين عمليات، مديريت تبليغات جنگ به شكل مؤثر نقش خود را ايفا كرد كه راه‌اندازي يك فرستنده راديويي در منطقه عملياتي از آن جمله بود. مثلاً صداي فرماندهاني كه اسير مي‌شدند را بلافاصله از طريق اين فرستنده‌ها پخش مي‌كرديم تا آنها با سخنان خود، ضمن تضعيف روحيه و ايجاد تزلزل در مردم عراق، زمينه تسليم آنان را فراهم كنند.
در اين مقطع، مديران تبليغات با مسئولان جنگ درگيري و مشكل داشتند؛ چرا كه اين فرماندهان، اطلاعات حياتي و ارزشمندي با خود داشتند كه مأموران حفاظت نمي‌خواستند به راحتي فاش شود، در اين مسير، از راهكارهاي متفاوتي استفاده مي‌شد. منشأ اصلي اين تعارضات (يعني تعارض ميان مديريت تبليغات و مديريت اطلاعات) نوع تلقي و برداشت اين دو از كار يكديگر بود. اگر مدير تبليغات درك درست و روشني از مسائل امنيتي داشته باشد و به عنوان مدير، شرايط جنگ را درك كند، بسياري از مشكلات حل مي‌شود و متقابلاً اگر مدير اطلاعات، آگاهي كاملي از اثر تبليغات رواني، اهداف و پيامدهاي آن داشته باشد، باز هم براي پيشبرد اهداف، مشكلات كمتري خواهيم داشت. مجموعه مديريت جنگ، فرآيند كلي است كه براي شكل‌گيري به فعاليت‌هايي اثربخش نيازمند است. اگر ما درك درستي از كار هم داشته باشيم و بدانيم كه اين دو فرآيند (مديريت جنگ و مديريت تبليغات) از يكديگر تأثير مي‌پذيرند، اثربخشي فعاليت‌هاي دو عرصه را شاهد خواهيم بود. بايد بدانيم كه در هر يك از اين عرصه‌ها به اشراف اطلاعاتي نياز داريم.
مديريت تبليغات ـ تحت هر شرايطي ـ در جنگ، از اجزاي اساسي مديريت است. اگر مديريت تبليغات ما وظايف خود را به خوبي انجام دهد، آسيب‌پذيري كاهش مي‌يابد و اين، عامل اصلي پيشگيري از جنگ است. در جنگ، حفظ روحيه مسئله مهمي است كه نيروهاي خودي را به اهداف مورد نظر نزديك مي‌كند. اميد است توانسته باشيم از اين دوره، درس‌ها و تجربيات خوبي بگيريم.
پس از اين مقاله، آقاي دكتر محمدحسين الياسي، استاديار دانشگاه امام حسين (ع) و روانشناس مقاله خود را با نام جنگ رواني در جنگ‌هاي نظامي از جنگ جهاني دوم به بعد ارائه كرد. مهم‌ترين موارد اين مقاله بدين شرح بود: خاستگاه جنگ رواني در جنگ بوده است، از جنگ رواني براي تضعيف روحيه دشمن استفاده مي‌شد، اما به تدريج و با مرور زمان، متوجه شدند كه از جنگ رواني مي‌توان در عرصه‌هاي مختلف اقتصادي، فرهنگي، نظامي و … استفاده كرد. اما موضوع مورد بحث ما استفاده از جنگ رواني در جنگ است. بعد از جنگ جهاني اول (1920به بعد) فولر، استراتژيست انگليسي، عنوان كرد: قبل از شروع جنگ مي‌توان روحيه طرف مقابل را تضعيف و او را به تسليم وادار كرد. از مهم‌ترين روش‌هاي جنگ رواني، بهره‌گيري از راديوهاي سري بود كه در جنگ دوم، آلمان‌ها از اين روش استفاده كردند. مثلاً روزانه، 43 ساعت برنامه براي 13 كشور امريكايي و 60 كشور در نقاط ديگر جهان تهيه مي‌شد. كار اين راديوها القاي برتري آلمان‌ها ـ به خصوص اروپاييان ـ بود. گوبلز كه يكي از بزرگ‌ترين محققان جنگ رواني است، گفت: «دروغ بگوييد اما دروغ بزرگ كه ديگران باور نكنند كه شما دروغ مي‌گوييد». وي از قلمرو روان‌شناسي استفاده‌هاي زيادي كرد. به طوري كلي مي‌توان گفت: تكنيك عمليات رواني در جنگ دوم، استفاده از راديو بود؛ ولي ژاپني‌ها در جنگ‌ها از تكنيك شست و شوي مغزي استفاده مي‌كردند. در جنگ ويتنام، امريكاييان از جنگ اعلاميه‌ها بهره بردند. در طول اين جنگ 000/200 چريك ـ كه اكثر آنان تحت تأثير اعلاميه‌ها بودند ـ تسليم شدند. مورد ديگر در اين جنگ بلندگوها بود؛ بلندگوهايي كه روي هواپيماها نصب مي‌شد و اين هواپيماها در ارتفاع كم پرواز مي‌كردند و اطلاعات و شعارهايي مي‌دادند. در جنگ تحميلي ايران، عراقي‌ها از تكنيك انسانيت‌زدايي استفاده مي‌كردند و از اين طريق سعي داشتند با ناديده گرفتن شأن انساني ايراني‌ها، نيروهاي عراقي را به درنده خويي و كشتار بي‌رحمانه ترغيب كنند.
آقاي بهروز اثباتي مقاله بعدي را با نام سير تحول و روند تبليغات در دوران دفاع مقدس ارائه داد. اين مقاله با اين سؤال آغاز شد: آيا جرياني جهت‌دار در روند تبليغات دفاع مقدس وجود داشته است يا نه؟
تبليغات، يك جريان سازماندهي شده با ويژگيهاي خاص است. در بررسي تبليغات دوران دفاع مقدس، مي‌بايستي اين روند و سير آن را در دوران قبل از وقوع جنگ بررسي كرد. در اين مورد، مي‌توان شرايط را به چند بخش تقسيم كرد:
1) شرايط عمومي تبليغات در دنيا؛
2) شرايط تبليغاتي رژيم بعثي؛
3) تبليغات در ايران كه خود به دو بخش قبل و بعد از انقلاب تقسيم مي‌شود.
تاريخ تحول تبليغات دفاع مقدس را نمي‌توان منطبق با دوران جنگ دانست، زيرا اين روند، قبل از جنگ آغاز شده بود. جنگ ايران و عراق، هم زمان با پيچيده شدن تاريخ تبليغات در دنيا و دهه‌هاي 70 و 80 ميلادي از پر فراز و نشيب‌ترين دوران تبليغات است. از جمله دلايل آن مي‌توان به موارد زير اشاره كرد:
1) تئوري‌هاي اصلي تبليغاتي در اين زمان طراحي مي‌شد. مثلاً ديويد رايزمن تئوري‌هاي خود را در اين زمان شكل مي‌دهد يا مارشال مك لوهان كه با تئوري دهكده جهاني و بحث قدرت تلويزيون معروف است، در اين دوره ظهور كرد. اين زمان، شرايط خاصي داشت. با توجه به رشد وسايل ارتباط جمعي و استفاده از تاكتيك‌هاي جنگ رواني كه مشهورترين تكنيك مطرح در جنگ است، تكنيك دروغ در جنگ رواني به عنوان يك اصل ـ در جنگ‌ها ـ تلقي مي‌شود.
2) تغييرات فناوري و ابزاري در دنيا: در سال‌هايي كه جنگ ايران و عراق اتفاق مي‌افتاد، نظام‌هاي دنيا به سرعت در حال تحول در فناوري بودند. از سال 1960 به بعد با تحول فناوري در دنيا، استفاده از رايانه يا سيستم‌هاي ماهواره‌اي متداول شد. رژيم پهلوي يكي از قوي‌ترين رژيم‌هاي همگام با اين ابزار بود ولي امام خميني (ره) مفاهيم را بر ابراز مسلط كرد. در زمان جنگ، عراقي‌ها به سرعت شروع به بازسازي ابزارهاي خود كردند و نابودي جمهوري اسلامي ايران از اهداف اصلي آنان بود. در حالي كه در ايران، هنوز روابط رسانه‌اي كامل و دقيقي طرح‌ريزي نشده بود، عراق با تجهيزات كافي و فناوري به روز وارد جنگ شد. نظام نوپا و تازه شكل گرفته جمهوري اسلامي به جاي رژيم شاهنشاهي كه ميراثي تخريبي براي ما به جا گذاشته بود، قرار داشت، در چنين شرايطي جنگ آغاز شد. در زمان جنگ تبليغات به چند شكل صورت مي‌گرفت:
1) تبليغات جنگ در ميدان نبرد:
الف) تبليغات روي رزمندگان؛
ب) تبليغات روي آتش عراق و متحدان آن؛
2) تبليغات در پشت جبهه؛
3) تبليغات برون مرزي:
الف) تبليغات در حوزه منطقه‌اي.
ب) تبليغات در حوزه بين‌المللي.
هر چند موارد ياد شده، با يكديگر تفاوت دارند، اما يكديگر را پوشش مي‌دهند. ما در سطح جبهه‌ها شاهد خلأ مديريتي و خلأ قدرت مديريتي بوديم. وقتي رزمندگان وارد جبهه‌ها شدند، عقايدي را در خود به جبهه‌ها بردند كه هيچ كس در دنيا توان مقابله با آن را نداشت و اين، بدون برنامه‌ريزي و اصول خاصي شكل گرفت. اين، همان انديشه تبليغي امام خميني (ره) است كه طي ساليان متمادي به دليل تجارب انقلاب با آن آشنا بودند و ياد گرفته بودند كه در سخت‌ترين شرايط آن را (انديشه را) وارد حوزه عملياتي و در واقع، بالفعل كنند. اين، همان مديريت انقلابي بود كه نه نظام رسانه‌اي غرب توانايي مقابله با آن را داشت و نه لشكر رسانه‌اي عظيم عراق. انديشه‌ها و تبليغات امام (ره) همگي به زبان جنگ ترجمه شد.
در دوران دفاع مقدس، اين سنت ها و وراثت‌ها بنيان عمليات رواني بود. در زمان جنگ درگيري‌هايي را در داخل مملكت شاهد بوديم؛ درگيري‌هايي همچون فعاليت‌هاي مائوئيست‌ها، منافقين، كمونيست‌ها. تأثير اين درگيري‌ها چنان بود كه هر چه از خط مقدم جبهه به عقب برمي‌گشتيم، محيط جنگ ناآشناتر و نامأنوس‌تر مي‌شد. نظام تبليغاتي ما روند منطقي رشد انقلابي را طي كرد، اين رشد، بطئي اما نظام‌مند بود كه در اواخر جنگ، به صورت نظامي سازمان‌يافته درآمد.