زمينه‌چيني رژیم بعثی عراق براي تجاوز به ايران
فرماندهان صدام از جلسات حمله به ايران مي‌گويند
از جمله اسناد مهم اثبات كننده‌ي برنامه‌ريزي‌ها و طرح‌ريزي هاي قبلي عراق براي تجاوز به ايران، اطلاع از جلسات آمادگي براي آغاز جنگ در ارتش عراق است. در اين جلسات – كه در فاصله‌ي چند ماه مانده به تهاجم گسترده عراق به يران برگزار شده- برخي فرماندهان نظامي ارشد عراق حضور داشته و از نزديك شاهد تصميم‌گيري در خصوص حمله نظامي به ايران بوده‌اند. اين فرماندهان پس از حمله‌ي آمريكا به عراق در سال 2003، گفت‌وگوهايي با كوين وودز، ويليامسون موراي و … انجام داده‌اند كه در كتابي با عنوان فرماندهان صدام گردآوري شده است. اين كتاب اطلاعات مفيدي را در خصوص نحوه‌ي نگرش فرماندهان صدام به جنگ هشت‌ساله با ايران ارائه مي‌كند. يكي از مباحثي كه در خلال اين گفت‌وگوها ديده مي‌شود، اشاره به جلساتي است كه در آن‌ها توسل به ابزار نظامي به‌منظور سرنگوني نظام جمهوري اسلامي مورد توجه صدام و فرماندهان بوده است.
در بخشي از گفت‌وگوي كوين وودز و ويليامسون موراي با سپهبد رعد مجيد رشيد حمداني[1]، وودز نظر وي را در خصوص جيش الشعبي جويا مي‌شود و حمداني اشاره‌اي به وقوع انقلاب در ايران و خطرات اين انقلاب براي نظام سكولار عراق از منظر رهبران اين كشور و به‌خصوص صدام مي‌كند. وي سپس زمينه‌سازي براي جنگ با ايران را در جلسات متعدد حزب بعث به نحو زير ترسيم مي‌كند: …>>
دولت عراق تصميم گرفت دست به جنگي پيشگيرانه بزند. البته، جامعه جهاني نيز به‌نوعي از اين جنگ حمايت مي‌كرد. تصور ما اين بود كه اگر نيروهاي عراقي بتوانند 15 تا 20 كيلومتر در خاك ايران پيشروي كنند، نيروهاي سپاه پاسداران از پايتخت به طرز مرزها مي‌آيند تا با ما مقابله كنند و اين فرصتي را براي گروه‌هاي ضدانقلاب سكولار در پايتخت ايران فراهم مي‌كند كه بتواند زمام امور را به دست گرفته، دولتي سكولار تأسيس كنند. فكر مي‌كرديم اين جريان در هر صورت بيشتر از چهار تا شش هفته طول نمي‌كشد. در 6 جولاي 1980 م [15 تير 1359ش] تعدادي از افسران ارشد عراقي موضوع حمله [به ايران] را در جلسه‌اي بررسي كردند. دو نفر از فرماندهان سياسي عراق در اين جلسه به صدام گفتند: ارتش عراق 37 تيپ در اختيار دارد و اگر همه اين تيپ‌ها به ايران حمله كنند، نيروي ذخيره‌اي را كه لازم داريم از كجا تهيه كنيم؟ خطر عمده‌اي كه ما را تهديد مي‌كند اين است كه فرصت قابل توجهي را از دست مي‌دهيم. صدام كه نمي‌خواست قبول كند عراق نيروي ذخيره كافي در اختيار ندارد و اين حركت اشتباه است، پاسخ داد: مردم عراق نيروهاي ذخيره اعلام نشده ما هستند. و به اين ترتيب طرح تشكيل جيش الشعبي آغاز شد.
ويليامسون موراي نيز از حمداني درخواست مي‌كند «در مورد طرح‌ريزي‌هاي راهبردي [عراق] بين جولاي 1980 [تير 1359] تا تجاوز [اين كشور به ايران] در سپتامبر [شهريور] همان سال توضيح» دهد و حمداني پاسخ مي‌گويد:
«طرح‌ريزي راهبردي [عراق] براي جنگ بر اين فرضيه استوار بود كه نيروهاي عراقي مي‌توانند ظرف چهار تا شش هفته به پيروزي دست يابند و هيچ نيروي احتياط خاصي نيز براي پشتيباني از عمليات‌هاي نظامي‌شان لازم نيست. فكر مي‌كرديم گروه شناسايي كوچكي به مرز اعزام مي‌كنيم تا موقعيت دشمن و اهداف موردنظر را تعيين كند. سپس نيروي پياده اقدام به پيشروي و اشغال مناطق مرزي كرده، پنج كيلومتر در خاك ايران پيش مي‌رود و در عمق پنج‌كيلومتري از دو سوي مرز يعني در منطقه‌اي با عرض حداكثر 10 كيلومتر مستقر مي‌شود. قرار بود اگر ايرانيان مقاومت كردند، نيروهاي زرهي عراق هم وارد عمل شوند و تا عمق 10 تا
20 كيلومتري خاك ايران پيشروي كنند. براي هريك از لشكرهاي اصلي عراق هم شهر يا منطقه‌اي تعيين شده بود كه بايد آن را اشغال مي‌كرد. قرار بود كاري كنيم كه نيروهاي ايراني در يك نقطه و در يك درگيري متمركز شوند تا عوامل ضدانقلاب بتوانند وارد عمل شوند و با تسخير تهران، حكومت [امام] خميني را ساقط كنند. اما عراق در اين مقطع چه چيزي به دست مي‌آورد؟ نخست، صدام به پيروزي بزرگي دست مي‌يافت و فرمانده بزرگي به‌شمار مي‌آمد. او در جايي خوانده بود كه بزرگ‌ترين فرماندهان تاريخ كساني هستند كه در جنگ‌ها پيروز شده‌اند. دوم، عراق در روند تحقق پيروزي نظامي مي‌توانست مناطقي را كه در قرارداد 1975 م [1354 ش] الجزاير از دست داده بود بار ديگر به دست بياورد. اين مناطق و بويژه مناطق كوچكي در امتداد مرزهاي مورد مناقشه، حوزه‌هاي نفتي آبادان و شط‌العرب [اروندرود] را واگذار كرده بوديم تا ايرانيان از حمايت كردهاي عراقي دست بكشند[2]. در قرارداد الجزاير، حق حاكميت عراق به چالش كشيده شده بود . اگر پيروزي [براي عراق] محقق مي‌شد، وضع به‌گونه ديگري مي‌شد و اين بار ايران چيزهايي را از دست مي‌داد. تاريخ منازعه بين ايران و عراق بيانگر درگيري دو كشور همسايه است كه [از نظر موقعيت جغرافيايي] يكي در مناطق مرتفع و ديگري در مناطق پست واقع شده است و عراق همواره به علت همين موقعيت جغرافيايي‌اش مورد تهاجم و تاخت‌وتاز ايران قرار گرفته است[3]. صدام كه فكر مي‌كرد [در اين جنگ] با دستيابي به يك پيروزي بزرگ راهبردي و سياسي به رهبر جهان عرب تبديل مي‌شود، در جنگي وارد شد كه آمادگي لازم را براي آن نداشت. اگر طرح نظامي [حمله به ايران] در دانشگاه جنگ و دانشكده فرماندهي و ستاد عراق تدوين مي‌شد، با طرحي كه صدام اجرا كرد بسيار متفاوت بود. صدام در تجاوز به ايران اصول نظامي اوليه را نقض كرد. تا سال 1982 م [1361 ش] جنگ همه توان ما را تحليل برده بود. جمعيت ايران سه برابر جمعيت عراق بود و به‌راحتي مي‌توانست جنگي طولاني را اداره كند. قرن‌ها پيش از اين، سون تزو ماهيت جنگ طولاني را در كتاب هنر جنگ توضيح داده است[4]. صدام دچار خطاي راهبردي بزرگي شد و بعدها فهميد كه وجود نيروهاي احتياط [براي جنگ] بسيار لازم است.»
وودز سپس از حمداني سؤال مي‌كند كه:
«از جولاي 1980 م [تير 1359 ش] كه به فرماندهان عراقي گفته شد براي جنگ با ايران در آينده آماده شوند، چه كساني در طرح‌ريزي نظامي جزئيات حمله به ايران درگير بودند؟ فقط خود صدام بود، يا فرماندهان سپاه‌ها و لشكرها نيز در اين كار نقش داشتند؟ اين فرماندهان اصولاً شانس آن را داشتند كه منطقه عمليات را ببينند، نظراتشان را ارائه دهند و در تصميم‌گيري‌ها شركت كنند؟
و حمداني به جلسۀ 6 جولاي 1980 اشاره كرده و پاسخ مي‌دهد:
«ژنرال شنشل كه در آن زمان رئيس ستاد مشترك بود به همراه عوامل طرح ريزي‌اش يكي از رويكردهاي سياسي جنگ را گرفتند و آن را به طرح نظامي تبديل كردند. سلسله‌مراتب فرماندهي [عراق] براي تصميم‌گيري به‌ترتيب عبارت بودند از: شخص صدام، عدنان خيرالله، شنشل و اداره طرح‌ريزي و عمليات. اين فرايند تصميم‌گيري به هدايت طرح‌ريزي سياسي جنگ مشهور بود. رئيس اداره طرح‌ريزي ژنرال سه ستاره‌اي به نام عبدل الاسدي بود كه دانش‌آموخته دانشگاه‌هاي انگليس و فرمانده ممتازي بود. اما فرايند طرح‌ريزي [اين اداره] درست عكس طرح‌ريزي متداول در ارتش بود و با آنچه ما در دانشگاه نظامي و دانشكده فرماندهي و ستاد مي‌خوانديم نيز كاملاً فرق داشت. در ادامه وودز از حمداني مي‌پرسد «فرماندهان سپاه‌ها چه وقت در فرايند طرح‌ريزي درگير شدند؟» و حمداني به جلسه 6 جولاي 1980 (2 ماه و نيم پيش از تهاجم سراسري عراق به خاك ايران در 31 شهريور 1359) اشاره كرده و مي‌گويد: « در 6 جولاي [15 تير] جلسه‌اي با شركت فرماندهان سياسي و نظامي سپاه‌ها تشكيل شد و روز بعد نيز در مورد جنگ قريب‌الوقوع با ايران به ما خبر دادند و گفتند كه هدف اين جنگ، پيشگيري از حمله ايران و جلوگيري از توسعه اقدامات شيعيان براي ايجاد شورش در عراق است. همچنين به ما گفته شد كه امنيت عراق به‌شدت در خطر است و اين تهديد به‌گونه‌اي است كه عراق بايد اقدام به حمله‌اي پيشگيرانه كند.
ادامه دارد …
[1]. گفت‌وگو با سپهبد رعد مجيد رشيد حمداني، گفت و گو كنندگان كوين ام. وودز، ويليامسون موراي و اليزابت اي. ناتان، 6 تا 7 نوامبر 2009 [15 تا 16 آبان 1388]، در كتاب جنگ ايران و عراق از ديدگاه فرماندهان صدام، نوشته‌ي كوين ام. وودز و ديگران، ترجمه عبدالمجيد حيدري، تهران: نشر مرز و بوم، 1393، صص 113- 97.
[2]. بر اساس قرارداد 1975 م الجزاير قرار بود مناقشه ارضي ايران و عراق بر سر مالكيت شط‌العرب [اروندرود] حل‌وفصل شود و دو طرف درگير به حمايت از كردهاي معارض يكديگر پايان دهند
[3]. تاريخ معاصر بيانگر آن است كه ايران دستِ‌كم در دو قرن اخير نه‌تنها به هيچ كشوري تجاوز نكرده، بارها مورد حمله ديگران قرار گرفته كه آخرين آن تجاوز عراق به ايران در شهريور 1359 بوده است؛ تجاوزي كه با دلايلي واهي نظير آنچه حمداني در اين گفت‌وگو مي‌گويد انجام شد ولي حقانيت ايران در اين جنگ نيز در سطح منطقه‌اي و جهاني بر همگان ثابت شد.
[4].اشاره به اين جمله سون تزو مي‌كند كه مي‌گويد: “هيچ كشوري از جنگ طولاني سود نمي‌برد.”
