زمینه چینی رزیم بعثی عراق برای تجاوز به ایران(۲)
توجيه تجاوز با مفهوم حقوقي جنگ پيشگيرانه
از جمله اسناد مهم اثبات كننده‌ي برنامه‌ريزي‌ها و طرح‌ريزي‌هاي قبلي عراق براي تجاوز به ايران، اطلاع از جلسات آمادگي براي آغاز جنگ در ارتش عراق است. در اين جلسات – كه در فاصله‌ي چند ماه مانده به تهاجم گسترده عراق به ايران برگزار شده- برخي فرماندهان نظامي ارشد عراق حضور داشته و از نزديك شاهد تصميم‌گيري در خصوص حمله نظامي به ايران بوده‌اند. اين فرماندهان پس از حمله‌ي آمريكا به عراق در سال 2003، گفت‌وگوهايي با كوين وودز، ويليامسون موراي و … انجام داده‌اند كه در كتابي با عنوان فرماندهان صدام گردآوري شده است. اين كتاب اطلاعات مفيدي را در خصوص نحوه‌ي نگرش فرماندهان صدام به جنگ هشت‌ساله با ايران ارائه مي‌كند. يكي از مباحثي كه در خلال اين گفت‌وگوها ديده مي‌شود، اشاره به جلساتي است كه در آنها توسل به ابزار نظامي به‌منظور سرنگوني نظام جمهوري اسلامي مورد توجه صدام و فرماندهان بوده است
در بخش اول اين نوشته گفتگوي كوين وودز با رشيد حمداني درج گرديد و در اين بخش، قسمت‌هايي از دو گفتگوي ديگر با سرلشكر علاءالدين حسين مكي خمس و سپهبد محمدالعكبي كه در آنها به جلسات هماهنگي براي تهاجم به ايران اشاره شده است آورده مي‌شود
در گفتگوي سرلشكر علاءالدين حسين مكي خمس با كوين وودز و ويليامسون موراي [5]، سرلشكر مكي به همايشي اشاره دارد كه در آن پرسشي در خصوص ميزان آمادگي نيروها براي حمله به ايران از فرماندهان پرسيده مي‌شود. وي در اين باره مي‌گويد:
«ژنرال الخزرجي به من گفت كه دو ماه پيش از آغاز جنگ در سال 1980 م [1359 ش] وزارت دفاع عراق همايشي برگزار كرده و از فرماندهان سپاه‌ها و لشكرها و ازجمله خود ژنرال الخزرجي كه در آن زمان فرمانده لشكر 7 كوهستان بود براي شركت در اين همايش دعوت كرده بود. صدام در اين همايش شركت نداشت ولي ژنرال عدنان خيرالله وزير دفاع، ژنرال شنشل [رئيس ستاد مشترك] و سپهبد جابر اسدي معاون عمليات ستاد مشترك در آن حضور داشتند. در اين همايش، پرسشي درمورد ميزان آمادگي ارتش براي جنگ مطرح شده بود. همه در مورد ايران، خطري كه پس از انقلاب سال 1979 م [1357 ش] در اين كشور ما را تهديد مي‌كرد و چگونگي دفاع در مقابل ايرانيان فكر مي‌كردند و همه نگران وقوع جنگ بودند. ژنرال الخزرجي [در اين همايش] گفته بود: اوضاع سياسي به‌گونه‌اي است كه فكر مي‌كنم بايد جنگ را شروع كنيم ولي براي آماده‌سازي و آموزش نيروهايمان به دو سال زمان نياز داريم. يك سال براي رساندن نيروها به سطحي از آمادگي كه براي جنگ متعارف لازم است و يك سال هم براي سازماندهي مجدد ارتش و ارتقاي ضوابط انضباطي آن. در سال دوم، مي‌توانيم بر امور آموزش، آماد مجدد و جنگ‌افزار متمركز شويم. حاضران در همايش گفته بودند كه او نبايد اين حرف‌ها را بگويد. پس‌ازآن، رده‌هاي بالاتر ژنرال الخزرجي به او دستور داده بودند كه به واحد زير امرش برود و آموزش نيروهايش را آغاز كند. در آن همايش هيچ‌كس نگفت كه به اين فوريت قرار است جنگ با ايران را آغاز كنيم. بعدها ژنرال الخزرجي به من گفت كه [همان وقت] از راديو شنيده كه جنگ شروع شده است.»
در گفتگوي كوين وودز با سپهبد دريايي عبيد محمد الكعبي، وودز مي‌گويد: «در مورد طرح‌ريزي جنگي عراق در تابستان 1980 (1359) با سه ژنرال عراقي ديگر –حمداني، طرفه و مكي- نيز گفت‌وگو كرديم. آنها به جلسه‌اي در جولاي 1980 (تير 1359 ش) اشاره كردند كه در آن درباره احتمال وقوع جنگ با ايران بحث شده بود. آن طور كه آنها مي‌گفتند نمايندگاني از همه شاخه‌هاي نيروهاي نظامي عراق در اين جلسه حضور داشته‌اند. نيروي دريايي هم در اين جلسه نماينده‌اي داشت؟» و كعبي جواب مي‌دهد: «وقتي جنگ آغاز شد، رئيس اداره آموزش نيروي دريايي بودم و چند ماه بعد هم معاون عمليات اين نيرو شدم. زماني كه فرمانده [نيروي دريايي] بودم بحث‌هايي در مورد احتمال جنگ بين ايران و عراق وجود داشت و من هم در آن زمان در اين بحث‌ها شركت مي‌كردم. جلسه‌اي كه به آن اشاره مي‌كنيد در اداره طرح‌ريزي وزارت دفاع برگزار شد و افسران زيادي از نيروهاي نظامي سه‌گانه عراق در آن شركت داشتند[6].
تحليل
يكي از مهم‌ترين سؤالات در خصوص جنگ عراق و ايران دلايل شروع اين جنگ و نيز مشخص كردن طرف متجاوز است. شكل‌گيري زمينه‌ها و مجموعه عواملي كه امكان وقوع جنگ را فراهم ساخت، به دليل ابعاد و نتايج نظامي، سياسي و حقوقي آن، همواره به‌عنوان يكي از جدي‌ترين مباحثي بوده است كه از زمان وقوع جنگ و پس‌ازآن مورد بحث و بررسي قرار داشته و خواهد داشت. طبيعتاً بدون توصيف و تشريح اوضاع حاكم بر ايران انقلابي پس از سقوط شاه و التهاب و نگراني‌هاي موجود در مورد نتايج و تأثيرات ناشي از پيروزي انقلاب اسلامي در منطقه و سپس كالبدشكافي دلايل عراق براي تجاوز به ايران، نمي‌توان به درك درستي در اين زمينه دست يافت.
عراقي‌ها در توضيح علل شروع جنگ بر مفهوم حقوقي پيشگيري تأكيد مي‌كنند و در اظهارات خود بدون آنكه دلايل روشن و درستي ارائه نمايند، مي‌گويند پس از پيروزي انقلاب اسلامي در برابر وضعيتي قرار داشتند كه «به‌جز مقاومت و برخورد با تجاوزگري راهي براي حفظ كشور خود نداشتند.» در نهمين كنگره حزب بعث –كه براي نخستين بار مباحث آن در مورد جنگ ايران و عراق منتشر شد- تأكيد مي‌شود كه «در برابر رهبران عراق تنها اختيار يك راه وجود داشت يا مقاومت و يا جلوگيري از تجاوزات دشمن و يا اينكه تسليم شدن به برنامه‌هاي (امام) خميني.» همچنين مجيد خدوري عراقي الاصل مقيم آمريكا، در كتاب خود، در توجيه علل تجاوز به ايران مي‌نويسد: «عراق در موقعيتي قرار داشت كه ناگزير شد براي دفاع از خود دست به اقدام بزند.» وي در عين حال به دليل اينكه چنين ادعايي فاقد مباني حقوقي روشن مي‌باشد، اضافه مي‌كند: «البته مناسب بود كه عراق به شوراي امنيت متوسل مي‌شد و خود رأساً دست به كار نمي‌شد.»
با توجه به اين گفت‌وگوها و موارد مشابه اين از سوي رهبران حزب بعث و فرماندهان عراقي در طول جنگ، بايستي به اين نكته توجه داشت كه وجود اختلاف مرزي و ارضي ميان ايران و عراق –كه با انعقاد قرارداد 1975 الجزاير حل‌وفصل شده بود- و حتي وقوع تشنج مجدد ميان دو كشور –كه مباني و راه‌حل‌هاي رفع اختلافات در قرارداد الجزاير تعيين شده بود- به‌تنهايي نمي‌توانست انگيزه و علت اصلي تجاوز عراق به ايران باشد، زيرا پيش از اين، دو كشور ايران و عراق در اوضاع بسيار حادتري قرار داشتند كه هرگز به يك جنگ تمام‌عيار متوسل نشده‌اند. مهم‌تر آنكه ايران به دليل وضعيت انقلابي و منازعات داخلي-كه به‌طور طبيعي انقلاب‌ها پس از پيروزي درگير آنها هستند- فرصت و امكان آن را نداشت كه عراق را تحريك و يا مورد تهاجم قرار دهد. در حقيقت شروع جنگ از جانب رژيم عراق به دليل وقوع انقلاب در ايران و در نتيجه تلاش عراق براي سرنگوني رژيم تازه استقرار يافته‌ي جمهوري اسلامي، و فقدان توان نظامي جمهوري اسلامي براي بازدارندگي دشمن بوده است.
[5]. گفت و گو با سرلشكر علاءالدين حسين مكي خمس، گفت و گو كنندگان كوين ام. وودز، ويليامسون موراي و اليزابت اي. ناتان، 11 نوامبر 2009 [20 آبان 1388]، در كتاب جنگ ايران و عراق از ديدگاه فرماندهان صدام، نوشته‌ي كوين ام. وودز و ديگران، ترجمه عبدالمجيد حيدري، تهران: نشر مرز و بوم، 1393، صص 210- 208.
[6] گفت و گو با سپهبد دريايي عبيد محمد الكعبي، گفت و گو كنندگان كوين ام. وودز، ويليامسون موراي و اليزابت اي. ناتان، 12 نوامبر 2009 [21 آبان 1388]، در كتاب جنگ ايران و عراق از ديدگاه فرماندهان صدام، نوشته‌ي كوين ام. وودز و ديگران، ترجمه عبدالمجيد حيدري، تهران: نشر مرز و بوم، 1393، صص 276-275.
زمينه‌چيني رژیم بعثی عراق براي تجاوز به ايران
