به‌مناسبت روز جهاني مسجد/ مسئوليت اجتماعي مساجد در قبال جامعه
پس از آن نيز رسول اكرم صلي‌الله‌عليه‌وآله‌و‌سلم در بدو ورود به مدينه، اين فرايند را ادامه دادند و اقدام به ساخت مسجدالنبي كردند و آن را محلي براي مبارزه با مشركان قرار دادند. درخصوص تأسيس اين مسجد مي‌توان هدف اول تأسيس آن را شكل‌دهي جماعت به بهانه‌ي عبادت و هدف ثانويه‌ي آن را ايجاد فرصتي مناسب براي امور تبليغاتي، وعظ و اندرز پيامبر دانست. مسجدالنبي قلب فعاليت‌هاي تبليغي، فرهنگي، اجتماعي و سياسي مسلمانان شد. اين نهاد مقدس در حقيقت براي حيات سياسي و اجتماعي و پيدايش تشكلي سالم در جامعه‌ي آن روز، همچون قلبي تپنده بود. قضاوت و رسيدگي به دعاوي توسط پيامبر اسلام در مسجد صورت مي‌گرفت. همچنين مذاكرات و گفت‌وگوهاي سياسي حضرت با افراد و هيئت‌هاي اعزامي از قبايل و طوايف گوناگون در مسجد انجام مي‌گرفت و پيمان بيعت با تازه‌مسلمانان در مسجد منعقد مي‌شد.۱
حضرت علي عليه‌السلام نيز در مدينه و پس از آن در كوفه، در سطح وسيع‌تري از مسجد به‌عنوان مركز تبليغ معارف اسلامي و روشنگري مردم بهره مي‌بردند. ايشان حتي كارهاي مربوط به قضاوت و امور جنگي و بعضي امور حكومتي را در مسجد انجام مي‌دادند. آن حضرت بارها در مسجد مدينه و كوفه و گاه نيز در مسجد بصره، به وعظ و سخنراني پرداختند. بسياري از خطبه‌هاي آن حضرت، كه اينك در دسترس ما قرار دارد، در مسجد كوفه يا مسجدالنبي ايراد شده است.۲
* نفوذ مدرنيته، اصلي‌ترين عامل تغيير ذائقه
بنابراين مسجد را مي‌توان مهم‌ترين پايگاه تمدني در جهان اسلام دانست كه پيش از اين داراي كاركردهاي بسيار مهم سياسي، اجتماعي، فرهنگي و حتي اقتصادي بوده است. اين كاركردها قطعاً بيشتر و ملموس‌تر از آنچه امروز شاهد آن هستيم، بوده است كه به‌دليل مواجهه‌ي جامعه‌ي اسلامي با مسائل جديدي چون فرهنگ مدرنيته، به مرور زمان، به فراموشي سپرده شده است.
آنچه در اينجا از نفوذ فرهنگ مدرنيته در جامعه‌ي ايران مراد است، بيشتر به جنبه‌هاي كاركردي آن اشاره دارد و البته در لايه‌هايي عميق‌تر، مقوله‌هايي چون تغيير هويت ناشي از مدرنيته عامليت پيدا مي‌كند. در جوامع مدرن، آنچه بيشتر از همه مورد اهميت است، نيازهاي فردي انسان است. به تبع آن، كاركردي كه مدرنيته در اين زمينه دارد، فعال كردن مراكز تخصصي براي رفع يكايك اين نيازهاست. حال اگر بخواهيم اين فرايند تخصصي شدن را در ايران مرور كنيم، درخواهيم يافت كه پيش‌تر مساجد جداي از رفع احتياجات معنوي جامعه، كاركردهايي داشتند كه موجبات رفع نيازهاي مادي مراجعان خود را فراهم مي‌كرد. اين كاركردها گرچه اصل نبودند، اما در برآوردن احتياجات روزمره‌ي زندگي مردم جامعه نقش داشتند. كاركردها بخش‌هايي مانند مراكز درماني، كتابخانه‌ها، تعاوني‌ها، صندوق‌هاي قرض‌الحسنه و در پاره‌اي از مواقع حتي مدارس و آشپزخانه‌ها از اين دست موضوعات‌اند. جداي از اين، مسائل مادي بسياري از جمله مسائل مربوط به قضاوت و رفع اختلاف‌ها و برگزاري وصلت‌ها به‌واسطه‌ي روحانيون و هيئت‌امناي مسجد صورت مي‌گرفت.
هرچند امروز در جامعه تمامي اين كاركردها را مراكز مختلف به‌صورت تخصصي پيگيري مي‌كنند، اما حل اين مسائل در مسجد و حاشيه‌ي آن، مزايايي داشت كه عموماً مراكز امروزي از آن بي‌بهره هستند. به‌عنوان نمونه، هرچند امروز اختلافات انساني در مراجع انتظامي و قضايي حل مي‌شود، اما هيچ‌گاه اين مسئله نمي‌تواند جايگزين پديده‌هايي چون ريش‌سفيدي و پادرمياني شود كه عموماً در مساجد يا به وسيله‌ي بزرگان مساجد انجام مي‌گرفت؛ چراكه هزينه‌هاي اختلاف در مراكز امروزي با كدورت طرفين و نهايتاً قضاوت حل خواهد شد، در حالي‌كه واسطه شدن و ريش‌سفيدي بيشتر منجر به رفع كدورت و جاري شدن مجدد مودت مي‌شد. در نمونه‌اي ديگر، نقشي كه مساجد مي‌توانستند در متصل كردن انسان‌هاي نيازمند و خيرخواه به‌هم داشته باشند، هيچ كدام از مؤسسات اعتباري و قرض‌الحسنه‌ي امروزي ندارند.
به‌همين دليل، بسياري از روحانيون و علماي بزرگ در گذشته‌اي نه‌چندان دور، مهم‌ترين وظيفه‌ي خود را امامت نماز جماعت مسجد مي‌دانستند و همه‌ي فعاليت‌هاي اجتماعي -سياسي خود را معطوف به آن مسجد مي‌كردند. براي مثال، درباره‌ي عارف پارسا، آيت‌الله احمدي ميانجي، گفته شده است: «سخاوت و مساعدت او به مردم بي‌بضاعت و نيازمند، زبانزد همگان شده بود؛ چنان‌كه بارها از علماي بزرگ شنيده شد كه مسجد آيت‌الله احمدي ميانجي، پناهگاه نيازمندان است. امكان نداشت كسي نيازمند باشد و دست‌خالي از آنجا برگردد. او مردمي بود و به مردم عشق مي‌ورزيد و با مردم مي‌جوشيد و خدمت به آن‌ها را بهترين عبادت مي‌دانست.»۳
در شرح‌حال عالم فرزانه، آخوند ملا عباس تربتي، نوشته‌اند: «او خود مرجع تظلم مردم و خانه‌اش دادگستري و پناهگاه آنان بود. مردم از دست حكام و خوانين به او تظلم مي‌كردند و او با قدرت معنوي خود به شكايت آنان رسيدگي مي‌كرد. خود را مي‌كشت و به آب‌وآتش مي‌زد تا به مردم خدمت كند و حاجتي را از كسي برآورد و گرهي از كاري بگشايد… او در تمام ۲۴ ساعت شب و روز، حتي بعد از نيمه‌شب زمستان و در نيمه‌روز تابستان، براي هرگونه كار شرعي و حاجتي كه مردم داشتند، مي‌شتافت و در راه انجام دادن اين وظايف و خدمات، آنچه را كه در نظر نداشت، فقط خودش بود.»۴
* نقش كليدي اجتماعي روحانيت
با توجه به آنچه به‌عنوان جايگاه اجتماعي حقيقي و ضروري مساجد بيان شد، حتماً مي‌بايست بر نقش عنصر اصلي و كليدي مساجد، يعني روحانيت، تأكيد كرد. برخي روحانيون از ويژگي‌هاي بسيج‌كنندگي و ارتباطات اجتماعي برخوردارند و مي‌توانند نقش‌هاي ازدست رفته‌ي مساجد را جبران كنند. ازاين‌رو بي‌دليل نيست كه اصلي‌ترين نقش در تعريف كاركردهاي اجتماعي مسجد و احياي آنان را منوط به اعتقاد و توانمندي روحانيون بدانيم. در همين‌باره، امام خميني رحمه‌الله‌عليه، ضمن تأكيد بر حضور روحانيون در امور اجتماعي و سياسي، مي‌فرمايند: «پيغمبر سفارش كرده است كه بايد اهتمام به امور مسلمين داشته باشيد… امور مسلمين عبارت از امور سياسي مسلمين است، امور اجتماعي مسلمين است، گرفتاري‌هاي مسلمين است و كسي كه اهتمام به اين نكند، به‌حسب آن روايت، فليس بمسلم. و ما اميدواريم كه لااقل از اين دنيا نرويم و مشمول اين نشويم كه بگويند شما مسلم نبوديد.»۵
مؤلف «تاريخ انقلاب مشروطيت ايران» نيز درباره‌ي جايگاه اجتماعي روحانيت شيعه در ايران مي‌نويسد: «كليه‌ي امور جامعه در دست روحانيون بود، معاملات به‌طور كلي و جزئي. عقد و نكاح را روحانيون اجرا مي‌كردند، ارث به وسيله‌ي آنان تقسيم مي‌شد، حق امام و خمس كه در حقيقت پرداخت ماليات بود، به آن‌ها داده مي‌شد و كمتر فردي بود كه در روز، گرفتار مشكلات و مسائلي نشود كه حل آن به وسيله‌ي استعلام و استغاثه از روحانيون ميسر نگردد.»۶
رهبر انقلاب نيز سال جاري در ديدار با مديران، مدرسان و طلاب حوزه‌هاي علميه‌ي استان تهران، با اشاره به نقش هدايتگر و ميداني روحانيت در عرصه‌ي خدمات اجتماعي، تأكيد كردند كه «حضور طلاب در خدمات‌رساني به مردم، مدرسه‌سازي، بيمارستان‌سازي، كمك به مردم هنگام حوادث و ديگر عرصه‌ها، نيروهاي مردمي را نيز به صحنه مي‌آورد و منشأ خدمات خواهد شد.» ايشان اين نقش را در كنار دو نقش مهم و اصلي «هدايت فكري و ديني» و «هدايت سياسي و بصيرت‌افزايي»، از جمله اهم وظايف امروز روحانيت دانستند. حال با توجه به آنچه از جايگاه امروزي مساجد و امكان رشد اين جايگاه اجتماعي توسط روحانيون مطرح شد و تأكيد رهبر معظم انقلاب در اين‌خصوص، توقع مي‌رود اقداماتي عاجل و تأثيرگذار را در اين زمينه شاهد باشيم. بايد شرايطي فراهم شود كه هم روحانيون و هم مساجد به كاركرد و وظيفه‌ي تاريخي و اجتماعي خود برگردد.
پي‌نوشت‌ها:
۱. سيماي مسجد، عبدالرحيم نوبهار، ص۲۱۸.
۲. همان.
۳. صادق حسن‌زاده، اسوه پارسايان، ص۴۰.
۴. حسينعلي راشد، فضيلت‌هاي فراموش‌شده، ص۲۴ و ۱۰۶.
۵. صحيفه‌ي امام خميني رحمه‌الله‌عليه، ج۱۷، ص۴۰.
۶. مهدي مـلك‌زاده، تـاريخ انـقلاب مشروطيت ايران، ج۱، تهران، علمي، ۱۳۶۳، ص۳۵۹.